Ушбу таҳлилий маълумотномада юқоридаги саволга тадқиқот натижаларимиз ва уларнинг танқидий таҳлили асосида жавоб беришга ҳаракат қиламиз.

Хитойнинг тобора кучайиб бораётган ҳарбий босими, АҚШнинг “стратегик ноаниқлик”ка асосланган тийиб туриш сиёсати ҳамда тўғридан-тўғри можаро оқибатида, айниқса, яримўтказгичлар таъминоти занжирида юзага келадиган ҳалокатли глобал таъсирлар Тайванни дунёдаги энг хавфли можаро нуқтасига айлантирмоқда.

Бошқача айтганда, Тайван учун кенг кўламли уруш бошланиши хавотирли даражада реал эҳтимолга айланди. Тайван масаласида АҚШ ва Хитой ўртасидаги муносабатларда ўзаро шубҳа, таҳдидни бўрттириб кўрсатиш, “бир томон ютса, иккинчи томон албатта ютқазади” деган қараш ҳамда энг ёмон сценарийни асосий мезон сифатида қабул қилиш тобора устун бўлиб бормоқда.

Бунга тарих ва мафкура таъсирида шаклланган, қарши томоннинг мақсадлари ҳақидаги олдиндан тайёр тасаввурлар, шунингдек, ҳар икки мамлакатда ҳарбий тийиб туришни, ҳатто тажовузкор ҳаракатларни устувор қилишга ундайдиган ички сиёсий босимлар сабаб бўлмоқда.

Тўғридан-тўғри тўқнашув хавфи кучаяётган бир пайтда кўплаб олимлар, экспертлар ва ҳарбий стратеглар Хитойни Тайванга бостириб киришдан қандай қилиб фақат ҳарбий куч орқали қайтариш мумкинлигига эътибор қаратмоқда. Бироқ уруш олиб бориш мантиғига асосланган бундай ёндашувларда кўзга яққол ташланадиган ва бир-бирини кучайтирадиган жиддий камчиликлар мавжуд. Агар улар эътибордан четда қолдирилса, бу ёндашувлар урушнинг олдини олиш ўрнига, аксинча, унга олиб борувчи йўлни очиб бериши мумкин.

Ушбу таҳлилларни инобатга олган ҳолда, келинг, Тайван масаласида Хитой ва АҚШ ўртасида тасодифан кенг кўламли уруш бошланишига сабаб бўлиши мумкин бўлган асосий омилларни кўриб чиқамиз.

ХИТОЙНИНГ БОСИМИ ВА МАЖБУРЛОВ СИЁСАТИ

Пекин Тайванни Хитойнинг суверен ҳудуди деб ҳисоблайди ва уни бирлаштириш учун куч ишлатиш эҳтимолини истисно этмайди.

Хитой мунтазам равишда ҳарбий машқлар ўтказиш, қирувчи самолётларни Тайван ҳаво ҳудуди яқинига юбориш, дронлар ва разведка самолётлари орқали кузатув олиб бориш каби усуллардан фойдаланади.

Бу ҳаракатлар кенг кўламли уруш чегарасидан ўтмаган ҳолда Тайванга босим ўтказиш ва унинг мудофаа ресурсларини аста-секин заифлаштиришга қаратилган.

Пекин ҳарбий таҳдидлар билан чекланиб қолмай, Тайваннинг халқаро майдондаги имкониятларини торайтириш учун иқтисодий эмбарголар, савдо чекловлари ва дипломатик яккалаш сиёсатидан ҳам тез-тез фойдаланади.

АҚШНИНГ ТИЙИБ ТУРИШ СИЁСАТИ

АҚШ Тайваннинг асосий халқаро ҳомийси ва қурол-яроғ етказиб берувчиси бўлиб қолмоқда. Вашингтоннинг бу борадаги сиёсати “Тайван билан муносабатлар тўғрисида”ги қонунга асосланади.

Вашингтон расман “Ягона Хитой” сиёсатини тан олади, бироқ куч ишлатиш орқали мавжуд ҳолатни бир томонлама ўзгартиришга қарши чиқади.

АҚШ Тайван ҳужумга учраган тақдирда унга ҳарбий ёрдам бериш ёки бермаслигини очиқ ва қатъий билдирмайди. Бу сиёсат Хитойни ҳам, Тайванни ҳам кескин ҳаракатлардан тийиб туришга қаратилган.

АҚШ Тайванни қуроллантириш ва зарур ҳолатда ҳарбий аралашув эҳтимоли борлигини билдириш орқали Хитой ҳужумининг олдини олишга ҳаракат қилмоқда.

Бироқ айрим таҳлилчиларнинг фикрича, бундай ҳарбий тайёргарлик ва қуролланиш жараёни олдини олиш мақсад қилинган можаронинг айнан ўзига туртки бериши ҳам мумкин.

ТАСОДИФИЙ УРУШ ХАВФИ

Юқори технологияларга эга кучли армиялар бир-бирига жуда яқин ҳудудларда ҳаракат қилаётгани сабабли, нотўғри ҳисоб-китоб ёки тушунмовчиликнинг урушга айланиб кетиш хавфи юқори.

Хитойнинг одатий ҳарбий машқлари ёки Тайван бўғози ва Жанубий Хитой денгизидаги тажовузкор ҳаво ва денгиз ҳаракатлари қисқа вақт ичида АҚШ ҳарбий кучлари ҳам жалб этиладиган кенгроқ тўқнашувга айланиб кетиши мумкин.

Самолёт ёки кемалар ўртасидаги биргина тасодифий тўқнашув, нотўғри талқин қилинган ҳаракат ёки рухсатсиз ўқ узилиши вазиятни назоратдан чиқариб юбориши эҳтимолдан холи эмас.

Тайван дунёдаги энг илғор процессор чипларининг 90 фоиздан ортиғини, асосан TSMC компанияси орқали ишлаб чиқаради.

Шу сабабли Тайвандаги уруш глобал технология ва электроника саноатини фалаж қилиши, таъминот занжирларини узиб қўйиши ва жаҳон иқтисодиётига триллионлаб доллар миқдорида зарар етказиши мумкин.

МОЖАРО ТАЙВАН ЭМАС, ИСРОИЛ САБАБЛИ БОШЛАНИШИ МУМКИНМИ?

Тадқиқотларимизнинг айрим натижалари Хитой ва АҚШ ўртасидаги тасодифий уруш тўғридан-тўғри Тайван сабабли эмас, балки Исроил атрофидаги воқеалар оқибатида бошланиши мумкинлигини кўрсатмоқда.

Хитой сиёсий раҳбарияти, ҳарбий доиралари ва хавфсизлик стратеглари Исроил ва унинг мавжудлиги АҚШда ҳам ички сиёсат, ҳам ташқи хавфсизлик соҳасида қарор қабул қилувчилар учун ўта нозик ва муҳим масала эканини узоқ вақтдан бери кузатиб келмоқда.

Пекин ушбу сезгирликни ҳисобга олган ҳолда Исроилга қарши давлатлар ва ҳаракатларни қўллаб-қувватлаш орқали билвосита урушларда иштирок этиши, уларни ташкил қилиши ёки Исроил атрофида доимий беқарорлик ўчоқларини яратиши мумкин.

Бу эса АҚШ эътиборини Тайван масаласидан чалғитиб, Вашингтонни ўз куч ва ресурсларини Исроилга ёрдам беришга йўналтиришга мажбур қилиши мумкин. Бундай вазиятдан фойдаланган Хитой Тайванга бостириб киришга уриниши эҳтимоли мавжуд.

Бошқача айтганда, Хитой АҚШни икки танлов – Тайван ёки Исроил ўртасида қолдирадиган вазиятни юзага келтириши мумкин.

Пентагон ва Марказий разведка бошқармаси билан боғлиқ айрим таҳлилчиларнинг фикрича, бундай сценарий нафақат АҚШнинг ташқи ва хавфсизлик сиёсати, балки бутун дунё учун ҳалокатли бўлиши мумкин.

Чунки Вашингтон бундай стратегик танлов олдида қолишни қабул қилмаслиги ва Хитой билан тўғридан-тўғри ҳарбий қарама-қаршиликка бориши мумкин.

Вашингтон ва Пекиндаги қарор қабул қилувчилар ва сиёсат ишлаб чиқувчилар оқилона йўл тутиб, бутун инсониятнинг келажаги учун ҳалокатли оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган тўғридан-тўғри можародан қочишига умид қиламиз.