Қишлоқ хўжалиги, мелиорация ва йўл-қурилиш техникаларини мажбурий йиллик техник кўрикдан ўтказиш хизматлари тадбиркор эркинлигини тўсиб ва коррупция хавфи юзага келадиган нуқтада туради.

Фармонда ҳам, қарорда ҳам вазифа аниқ қўйилган – Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-113-сон Фармонида давлат хизматларини соддалаштириш, бюрократик тўсиқларни қисқартириш ва хизматларни “фуқаро эътибор марказида” тамойили асосида ривожлантириш вазифалари белгиланган. Унда ҳар бир давлат хизматини Business Process Reengineering, яъни бизнес жараёнларини қайта кўриб чиқиш асосида мақбуллаштириш, муддатлар ва талаб этиладиган ҳужжатлар сонини қисқартириш зарурлиги кўрсатилган.

Ҳужжатда қишлоқ хўжалиги, мелиорация ва йўл-қурилиш техникаларини техник кўрикдан ўтказиш тартибини BPR усуллари орқали мақбуллаштириш ҳамда техник кўрикни тадбиркорлик субъектлари, яъни юридик шахслар томонидан амалга оширишни йўлга қўйиш вазифаси ҳам белгиланган. Бу вазифа 2023 йил январь муддати билан Агроинспекция, Адлия вазирлиги ва Ахборот технологиялари вазирлиги зиммасига юклатилган.

Кейинчалик Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 29 апрелдаги 170-сон қарори қабул қилинди. Унинг 4-бандида Ўзагроинспекция 2023 йил 1 майдан бошлаб жисмоний ва юридик шахсларнинг қишлоқ хўжалиги, мелиорация ва йўл-қурилиш техникаларини ҳаракатланувчи, яъни махсус автотранспорт мобил техник назорат линияларидан фойдаланган ҳолда мажбурий йиллик техник кўрикдан ўтказиш амалиётини жорий этиши белгиланган.

Қарорнинг 5-банди эса янада муҳим. Унга кўра, 2023 йил 1 сентябрдан бошлаб юридик шахс бўлган тадбиркорлик субъектларига жисмоний шахсларнинг 100 от кучигача қувватга эга техникаларини техник кўрикдан ўтказиш фаолияти билан шуғулланиш ҳуқуқи берилган. Шунингдек, Ўзагроинспекция 2023 йил 1 октябрга қадар бундай тадбиркорларга “Техникалар техник кўриги” автоматлаштирилган ахборот тизимига кириш имкониятини яратиши керак эди.

Демак, ташаббуслар учун ҳуқуқий асос бор. Муддатлар ҳам ўтган. Шунда нега бозор ҳалиям очилмади?

Муаммо қонун йўқлигида эмас, ижро механизми ишламаслигида кўринади.

Ҳужжатларда тадбиркорлик субъектларига техник кўрик фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқи берилган. Ҳатто тадбиркорлар ахборот тизимига интеграция қилингунга қадар улар томонидан техник соз деб топилган техникаларга техник ҳолат ҳақида далолатнома берилиши, ушбу далолатнома эса “Техникалар техник кўриги” тизимига маълумот киритиш учун асос бўлиши белгиланган.
Бу меъёр муҳим. Чунки у “тизимга уланиш ҳали тайёр эмас” деган баҳона билан тадбиркорлик фаолиятини тўлиқ тўхтатиб қўйишга асос қолдирмайди. Аксинча, қарорда ўтиш даври механизми ҳам назарда тутилган.

Шундай экан, амалда бирорта ҳам хусусий оператор фаолият бошламаган бўлса, бу ҳолат бир нечта эҳтимолий сабабларга ишора қилади.

Биринчидан, тадбиркорлар учун аниқ, очиқ ва ҳаммага бир хил талаблар эълон қилинмаган бўлиши мумкин. Масалан, мобил техник назорат линияси қандай ускуналардан иборат бўлиши, қандай метрологик талабларга жавоб бериши, ходимлар малакаси қандай баҳоланиши, ахборот тизимига уланиш тартиби қандай бўлиши ва ариза қанча муддатда кўриб чиқилиши оммага тушунарли тарзда берилмаса, бозорга кириш амалда ёпиқлигича қолади.

Иккинчидан, “Техникалар техник кўриги” ахборот тизимига уланиш жараёни амалда чекловчи воситага айланган бўлиши мумкин. Қарорда ахборот хавфсизлиги талаблари инобатга олиниши айтилган. Лекин ахборот хавфсизлиги талаби тадбиркорни киритмаслик учун эмас, уни қонуний, назорат қилинадиган ва шаффоф тарзда тизимга киритиш учун хизмат қилиши керак.

Учинчидан, соҳада мавжуд маъмурий монополия ўзини сақлаб қолишга ҳаракат қилаётган бўлиши эҳтимоли бор. Бу эҳтимолни расмий текширувсиз қатъий хулоса сифатида айтиш тўғри эмас. Аммо қонун билан рухсат берилган фаолият уч йилга яқин вақт давомида амалда йўлга қўйилмаган бўлса, бу ҳолатнинг ўзи жамоатчилик назорати ва прокурор тафтиши учун асос бўла олади.

Монополия бор жойда коррупция хавфи ҳам кучаяди.

Техник кўрик, техник паспорт, рўйхатдан ўтказиш, тракторчи-машинист гувоҳномасини бериш ёки алмаштириш каби хизматлар битта тизим ва чекланган доирадаги масъул ходимлар қўлида қолса, фуқаро ҳам, тадбиркор ҳам танлов имкониятидан маҳрум бўлади.
Танлов бўлмаса, хизмат сифати бўйича рақобат бўлмайди. Рақобатсиз тизимда навбат, “таниш-билиш”, норасмий тўлов, сунъий тўсиқ ва адолатсизлик хавфи ортади. Давлат хизматларини соддалаштириш бўйича Президент Фармонининг асосий ғояси айнан шундай ҳолатларни камайтиришга қаратилган эди.

Ҳозир давлат органи бир вақтнинг ўзида ҳам хизмат кўрсатувчи, ҳам назоратчи, ҳам рухсат берувчи, ҳам маълумотлар базасини юритувчи бўлиб қолган. Бундай тузилмада манфаатлар тўқнашуви хавфи табиий равишда кучаяди.

Агар техник кўрикнинг муайян қисми мустақил юридик шахслар томонидан ягона электрон тизим орқали, видеофиксация, GPS, электрон далолатнома ва онлайн тўлов асосида амалга оширилса, соҳадаги ноаниқлик камаяди. Давлат хизматни ўзи кўрсатишдан кўра стандарт белгилаш, лицензия ёки рухсат талабларига риоя этилишини назорат қилиш ва қоида бузган операторни жавобгарликка тортиш билан шуғулланади.

“Техназоратлар бойиб кетяпти” деган даъволар текширувсиз қолмаслиги керак

Жамоатчилик мурожаатларида айрим техник назорат ходимлари хизмат мавқеидан фойдаланиб ноқонуний даромад орттираётгани, техник кўрик, гувоҳнома, маълумотнома ва техникага оид бошқа хизматлар орқали яширин даромад манбалари шакллангани ҳақида жиддий иддаолар мавжуд.

Бундай даъволарни исботсиз ҳукмдек эълон қилиш тўғри эмас. Лекин уларни эътиборсиз қолдириш ҳам хатарли. Соҳада тадбиркорлик субъектлари учун қонун билан очилган йўналиш амалда ишламаётгани сабаб бу иддаолар янада жиддий тус олади.

Айни дамда қуйидаги саволларга расмий жавоб берилиши керак:

Ўзагроинспекция 2023 йил 1 октябрга қадар тадбиркорлик субъектларига “Техникалар техник кўриги” тизимига кириш имкониятини яратдими?

2023 йил 1 сентябрдан буён нечта юридик шахс техник кўрик фаолиятини йўлга қўйиш учун мурожаат қилган?

Уларнинг нечтасига рухсат берилган, нечтаси рад этилган ва рад этиш сабаблари нимадан иборат?

Тадбиркорлар учун техник, молиявий, кадрлар ва ахборот хавфсизлиги талаблари очиқ эълон қилинганми?

Мобил техник назорат линияларини ташкил этиш бўйича намунавий талаблар, ускуналар рўйхати ва баҳолаш мезонлари борми?

Соҳада хизмат кўрсатувчи ходимларнинг даромадлари, мол-мулки ва манфаатлар тўқнашуви ҳолатлари текширилганми?

Ушбу саволларга аниқ ва асосли жавоб бормикан? Ёки ҳар доимгидек “қонун бор, лекин ижро йўқ” деган жамоатчилик эътирози тўғрими?

Техник кўрик бозори қандай очилиши керак?

Бу соҳани тадбиркорларга бериш давлат назоратини бекор қилиш дегани эмас. Аксинча, бу назоратни шахсий муносабатлардан электрон изга, субъектив қарордан стандартга ўтказиш дегани.

Биринчидан, Ўзагроинспекция тадбиркорлик субъектлари учун очиқ регламент эълон қилиши керак. Унда ускуналар рўйхати, ходимлар малакаси, ахборот тизимига уланиш тартиби, текширув муддати, рад этиш асослари ва шикоят қилиш механизми аниқ ёзилиши лозим.

Иккинчидан, барча техник кўрик жараёни рақамлаштирилиши керак. Техниканинг VIN ёки завод рақами, давлат рақами, эгаси, кўрик вақти, жойи, GPS координатаси, фото ва видео далиллари ягона тизимда сақланиши шарт.

Учинчидан, тўловлар фақат электрон шаклда амалга оширилиши лозим. Нақд пул ва “келишув” қолган жойда коррупция хавфи ҳам сақланиб қолади.

Тўртинчидан, тадбиркорлик субъектларининг фаолияти доимий рейтинг асосида баҳоланиши мумкин. Масалан, асоссиз “соз” деб топилган техника йўл-транспорт ҳодисаси ёки ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисага сабаб бўлса, оператор жавобгар бўлиши керак.

Бешинчидан, давлат органи хизмат кўрсатиш бозорида рақобатчи сифатида эмас, холис регулятор сифатида ҳаракат қилиши лозим.

Ижро кечикса, ислоҳот қоғозда қолади.

Президент Фармонида ҳам, Вазирлар Маҳкамаси қарорида ҳам техник кўрик соҳасини мақбуллаштириш ва тадбиркорлик субъектларини жалб қилиш вазифаси аниқ белгиланган. Муддатлар аллақачон ўтган, ҳуқуқий асос мавжуд. Ҳатто ахборот тизимига тўлиқ интеграция бўлгунга қадар далолатнома асосида ишлаш механизми ҳам шакллантирилган.

Ҳозир масъул идоралардан фақат очиқлик талаб қилинади. Қачон, кимга, қандай шартларда рухсат берилади? Нега ҳозиргача бозор ишламаяпти? Қонун ижросига ким масъул? Ва энг муҳими, ушбу ислоҳот кечикишидан ким манфаатдор?