“Ҳақиқат менинг уни англашимдан ташқарида мавжудми ёки йўқ? Ёхуд мен ўз тасаввурим қулиманми?” – Аҳамонийлар империяси асосчиси Куруши Кабир

Ушбу қисқа таҳлилий мақолада биз инсон иродаси ва танловига эътибор қаратмоқчимиз. Аниқроқ айтганда, одатда воқеликлар ва ҳодисалар улар ҳақидаги тушунчамиздан ташқарида мустақил мавжуд эмас, балки улар ижтимоий тарзда инсонлар томонидан қурилади, деган фикрни таҳлилий жиҳатдан кўриб чиқмоқчимиз. Бу мақсадга эришиш учун биз РАДИКАЛЛАШУВ мавзусини танладик.

Тадқиқотларимиз шуни кўрсатадики, инсоннинг билиши турли когнитив тузоқлар ва ёндашувлар, жумладан, кўп ҳолларда сезилмай қоладиган, олдиндан қабул қилинган тасаввурлар таъсирида шаклланади. Бу тасаввурлар воқеликни қуришда муҳим роль ўйнайди. Масалан, дунёдаги турли жамиятларда кенг тарқалган ва устувор қарашларга кўра, радикаллашув одатда салбий нарса билан чамбарчас боғлиқ жараён сифатида қабул қилинади. “РАДИКАЛЛАШУВ” сўзини эшитганимизда, хаёлимизга биринчи бўлиб зарарли ёки хавфли ҳолат келади.

Бироқ кўплаб драматик воқеаларнинг асл сабабларини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, радикаллашувни доимий равишда салбий ҳолат билан боғлаш ижтимоий тарзда қурилган ва кучли сиёсийлашган инсон фаолиятидир. Бу фикрни яхшироқ тушуниш учун қуйидаги тадқиқот хулосасига эътибор қаратайлик: “Терроризм ва сиёсий зўравонликнинг турли кўринишлари ҳамда шаклларини ўрганар экан, Британиядаги Сент-Эндрюс университети қошидаги Терроризм ва сиёсий зўравонликни ўрганиш халқаро маркази тадқиқотчилари терроризм ва сиёсий зўравонлик ижтимоий жараён натижаси экани, бу жараён эса радикаллашув деб аталиши ҳақида хулосага келишган”. Бошқача айтганда, радикаллашув жараёни зўравонликка олиб келган, демак, у жараён сифатида салбий ҳодиса сифатида талқин қилинган.

Нуфузли тадқиқот муассасасининг ушбу хулосасини ёдда тутган ҳолда, қуйидаги мисолларга назар ташлайлик:

• Леонардо да Винчи отасининг никоҳсиз фарзанди бўлган. Шу сабабли у деярли ҳамма томонидан четлатилган ҳолатга тушиб қолган. Бу ҳолат ёш да Винчини радикаллаштирган – ҳа, ҳа, илҳомлантирмаган, айнан радикаллаштирган – ва уни жамият томонидан қабул қилиниш учун янада кўпроқ ҳаракат қилишга мажбур этган.

• Ҳиндистонда Буюк Бобурийлар империяси асосчиси Бобурнинг Чиғатой улусида буюк бобоси империясини сақлаб қолишга уринишлари уни чидаб бўлмас таҳқирга дучор қилди: ўз синглиси уни тарк этиб, унинг ашаддий душмани – Шайбонийхоннинг хотинига айланди. Бу ҳолат Бобурни радикаллаштирди – илҳомлантирмади – ва уни ҳарбий даҳога айланишга, 12 минг аскари билан Деҳли султонининг 100 минг кишилик қўшинини мағлуб этишга ундади.

• Ибн Синодан фарқли равишда, Беруний камбағал оиладан чиққан эди. Шу боис у ўсмирлик даврида яхши мактабда таълим олиш имкониятига эга бўлмаган. Бу шароит ёш Берунийни радикаллаштирди – илҳомлантирмади – ва у мустақил ўрганувчига айланди. Натижада дунё уни барча даврларнинг саноқли энциклопедист олимларидан бири сифатида тан олди.

Юқоридаги мисоллардан кўриниб турибдики, радикаллашувни доимий равишда салбий ҳолат билан боғлаш инсон фаолияти натижасидир – биз уни ижтимоий тарзда қурдик ва зарарли нарса сифатида қабул қилдик. Аслида эса худди шу жараён ижобий натижаларга ҳам олиб келиши мумкин.

Ушбу таҳлилий мақола орқали етказмоқчи бўлган асосий фикримиз шуки, билим ҳеч қачон тарафкашликдан холи ҳам, сиёсатдан бетараф ҳам эмас. Шу сабабли бизга тайёр ҳолда тақдим этилган нарсани қандай бўлса, шундай қабул қилиш ўрнига, танқидий тафаккурдан фойдаланишимиз шарт.

Ушбу хулосалардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, давлатлар ва уларнинг институтлари бу ҳодисадан хабардор. Шу боис улар уни доимий равишда ўз манфаатлари йўлида ишлатишга ҳаракат қилади.

Масалан, марҳум президент Каримов Ўзбекистонда ўз режимини мустаҳкамлаш ва ҳокимиятнинг барча кўринишлари устидан назоратни кучайтириш мақсадида “мухолифат” тушунчасини бузиб талқин қилди ва уни терроризм каби зўравон ижтимоий ҳодисага тенглаштирди. Бу тенденция бугун Ўзбекистон жамиятида чуқур илдиз отган эътиқодга айланган.

Авторитар ва персоналистик режимларда мухолифат, худди радикаллашув каби, терроризмнинг бир шакли сифатида кўрилади. Аслида эса мухолифат хавфли касаллик – авторитаризмга қарши курашишда кучли зиддидордир. Агар Ўзбекистон жамияти мустақилликнинг илк даврида бирлашиб, мухолифат ҳуқуқи учун қатъий курашганида, биз бугун Каримов авторитар режимининг ақлдан озган оқибатлари билан курашиб юрмаган бўлардик.

Хулоса қилиб айтганда, биз инсонмиз ва фавқулодда хусусият – ақл-идрокка эгамиз. Шунинг учун унга нисбатан ўта эҳтиёткор бўлишимиз керак, чунки айнан шу хусусият ўзимизга қарши энг катта қуролга айланиши мумкин. Охир-оқибат, “Қўйни ҳам ўз оёғидан осишади” ёки Куруши Кабир айтганидек, “ўз тасаввурларингизнинг қулига айланманг”.