АҚШ давлат котиби Марко Рубионинг Самарқандга ташрифи оддий дипломатик сафар эмас. Вашингтон Марказий Осиёга нисбатан сиёсатини қайта кўриб чиқмоқда. Россия Украина уруши билан банд, Хитой минтақада иқтисодий таъсирини кучайтирган, АҚШ эса бу рақобатда ўз ўрнини мустаҳкамлашга интилмоқда.

19 октябрь куни Самарқандда Рубио Марказий Осиёнинг беш давлати ташқи ишлар вазирлари билан учрашди. Унга 200 дан ортиқ америкалик бизнес вакиллари ҳамроҳлик қилди. Ўзбекистон билан 12 миллиард долларлик янги келишувлар имзолангани эълон қилинди. Бироқ бу ташрифнинг иқтисодий жиҳатидан ҳам муҳимроқ геосиёсий маъноси бор.

ВАШИНГТОНГА ЎЗБЕКИСТОНДАН НИМА КЕРАК?

Аввало, АҚШ учун Марказий Осиё Хитой ва Россия таъсири кесишган стратегик ҳудуддир. Вашингтон бу икки давлат билан рақобат шароитида минтақанинг фақат Москва ва Пекинга қарам бўлиб қолишини истамайди.

Иккинчи муҳим омил – табиий бойликлар. Замонавий технологиялар, ҳарбий саноат, электромобиллар ва сунъий интеллект инфратузилмаси учун зарур стратегик минераллар АҚШ иқтисодий хавфсизлигининг устувор масаласига айланган. Рубио ҳам Самарқандда муҳим минераллар таъминотини бир манбага боғлаб қўймаслик зарурлигини таъкидлади.

Учинчи омил – транспорт ва савдо йўлаклари. Марказий Осиёни Россияни четлаб ўтувчи халқаро бозорларга боғлаш Вашингтон учун иқтисодий ҳамда стратегик аҳамиятга эга.

Шу маънода, Ўзбекистон АҚШ учун шунчаки янги бозор эмас. У аҳолиси, географик жойлашуви ва минтақавий алоқалари туфайли Вашингтоннинг Марказий Осиё сиёсатида муҳим ўрин тутади.

НЕГА АЙРИМ ЎЗБЕКЛАР АМЕРИКАНИНГ НИЯТИ ЯХШИЛИГИГА ИШОНМАЙДИ?

Бу саволга жавобни фақат Россия пропагандасидан излаш нотўғри бўлади. Америка ташқи сиёсатига нисбатан ишончсизликнинг тарихий ва сиёсий сабаблари ҳам бор.

Афғонистон, Ироқ, Ливия ва Яқин Шарқдаги воқеалар АҚШнинг ташқи сиёсатдаги қарорлари ҳақида турлича тасаввурлар шакллантирган. Айримлар учун Америка демократия ва тараққиёт рамзи бўлса, бошқалар унинг ҳаракатларини геосиёсий манфаатлар билан боғлайди.

Айниқса, Ғазодаги уруш ва Вашингтоннинг Исроилни қўллаб-қувватлаши мусулмон жамиятларида Америка сиёсатига нисбатан танқидий муносабатни кучайтирган омиллардан биридир.

Бундай вазиятда Ўзбекистоннинг АҚШ билан яқинлашуви айрим фуқароларда табиий савол туғдириши мумкин: Вашингтон ҳақиқатан ҳам Ўзбекистон тараққиётидан манфаатдорми ёки уни Россия ва Хитойга қарши рақобатда восита сифатида кўрмоқдами?

Бу савол ўринли. Аммо унга жавоб беришда тахмин билан далилни ажратиш зарур.

ДЕМОКРАТИЯ ЭНДИ ВАШИНГТОН УЧУН МУҲИМ ЭМАСМИ?

Рубио ташрифининг яна бир диққатга сазовор жиҳати – Америка дипломатиясида иқтисодий манфаатларга берилаётган устуворлик.

Илгари АҚШнинг Марказий Осиё сиёсатида инсон ҳуқуқлари, матбуот эркинлиги ва демократик ислоҳотлар муҳим ўрин эгалларди. Трамп маъмурияти эса амалий келишувлар, инвестиция ва стратегик ҳамкорликка кўпроқ эътибор қаратмоқда.

Al Jazeera билан суҳбатлашган минтақавий экспертлар ҳам Вашингтоннинг бугунги ёндашувида инсон ҳуқуқлари масаласи иккинчи даражага тушганини таъкидлашган.

Бу Ўзбекистон ҳукумати учун ташқи босимнинг камайиши ва иқтисодий ҳамкорликнинг кенгайиши имкониятини яратиши мумкин. Бироқ жамият учун бошқа савол пайдо бўлади: йирик давлатлар ўртасидаги иқтисодий келишувлар оддий фуқаролар ҳаётига қандай таъсир кўрсатади?

12 миллиард долларлик келишувлар ҳақиқий инвестицияга айланадими? Қанча иш ўрни яратилади? Кимлар бу лойиҳалардан фойда кўради? Бу саволларга очиқ жавоблар муҳим.

РОССИЯ ВА ХИТОЙНИНГ РЕАКЦИЯСИ

Москва ва Пекин учун Марказий Осиёда АҚШ таъсирининг кучайиши стратегик аҳамиятга эга масала. Лекин Вашингтоннинг минтақадаги ҳар қандай иқтисодий фаолияти автоматик равишда Россия ёки Хитойга қарши ҳаракат дегани эмас.

Рубионинг ўзи ҳам ташриф бошқа бир давлатга қарши қаратилмаганини, Ўзбекистон барча мамлакатлар билан яхши муносабат сақлашга интилаётганини таъкидлади.

Тошкент учун асосий вазифа ана шу мувозанатни сақлашдир.

Россия – меҳнат миграцияси, савдо ва хавфсизлик соҳаларида муҳим шерик. Хитой — инвестиция, саноат ва инфратузилмада йирик иштирокчи. Америка эса янги технологиялар, молиявий ресурслар ва халқаро бозорларга чиқиш имкониятларини таклиф этмоқда.

Ўзбекистон учун бир томонни танлашдан кўра, рақобатлашаётган кучлар билан муносабатларни миллий манфаатларга мувофиқ бошқариш имконияти муҳимроқ.

САМАРҚАНДДАН КЕЙИН НИМА БЎЛАДИ?

Рубио ташрифи Вашингтоннинг Марказий Осиёга қизиқиши кучайганини кўрсатди. Бироқ ҳақиқий натижани дипломатик баёнотлар ёки имзоланган меморандумлар сони эмас, уларнинг ижроси белгилайди.

АҚШ инвестициялари технологиялар трансфери, янги иш ўринлари ва экспорт имкониятларига айланса, бу Ўзбекистон иқтисодиётига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин. Агар келишувлар асосан хомашё ресурсларини ўзлаштириш ва тор доирадаги манфаатлар билан чекланса, жамоатчилик шубҳалари сақланиб қолади.

Рубионинг Самарқандга ташрифи ортида Америка манфаатлари тургани сир эмас. Аммо халқаро сиёсатда ҳар бир давлат, аввало, ўз манфаатини кўзлайди. Муҳим масала Вашингтоннинг Ўзбекистондан нима олишидагина эмас, Ўзбекистон бу муносабатлардан нима олишидадир.