1994 йилда Украина ўз хавфсизлигига оид тарихий қарор қабул қилди. Ўша пайтда унинг ҳудудида дунёдаги учинчи йирик ядровий арсенал жойлашган эди. Киев бу қуроллардан воз кечиш эвазига Россия, АҚШ ва Буюк Британиядан мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлиги ҳурмат қилиниши ҳақида ваъдалар олди.

Орадан йигирма йил ўтиб, 2014 йилда Россия Қримни аннексия қилди. 2022 йил 24 февралда эса Украинага қарши кенг кўламли босқин бошлади.

Шу тариқа, Будапешт меморандуми халқаро сиёсатнинг энг оғриқли саволларидан бирини ўртага ташлади: давлат ўз хавфсизлигини бошқа давлатларнинг ваъдаларига ишониб топшириши мумкинми?

ДУНЁДАГИ УЧИНЧИ ЙИРИК ЯДРОВИЙ АРСЕНАЛ

1991 йилда Совет Иттифоқи парчалангач, Украина ҳудудида тахминан 1 900 та стратегик ядро каллаги, 176 та қитъалараро баллистик ракета ва стратегик бомбардимончи самолётлар қолди.

Тўғри, бу қуроллар Киевнинг тўлиқ мустақил оператив назоратида эмасди. Уларни бошқариш тизими Москва билан боғлиқ эди. Бироқ Украина қўлида улкан геосиёсий устунлик — халқаро музокараларда фойдаланиш мумкин бўлган стратегик восита мавжуд эди.

АҚШ ва Россия Украинанинг ядро қуролларидан воз кечишини истарди. Вашингтон янги ядровий давлатлар пайдо бўлишининг олдини олишга, Москва эса собиқ иттифоқнинг ядро арсеналини ўз назоратида жамлашга интиларди.

Украина оғир танлов олдида қолди: ядро қуролларини сақлаб қолиш ёки улардан воз кечиб, халқаро хавфсизлик ва иқтисодий ёрдамга таяниш.

Киев иккинчи йўлни танлади.

БУДАПЕШТ МЕМОРАНДУМИ: ҚОҒОЗДАГИ ХАВФСИЗЛИК

1994 йил 5 декабрда Украина, Россия, АҚШ ва Буюк Британия иштирокида Будапешт меморандуми имзоланди.

Россия, АҚШ ва Буюк Британия Украинанинг мустақиллиги, суверенитети ва мавжуд чегараларини ҳурмат қилиш, унга қарши куч ишлатмаслик ёки куч билан таҳдид қилмаслик мажбуриятини тасдиқлади.

Бироқ ҳужжатнинг жиддий заифлиги бор эди: у Украинага НАТОнинг 5-моддасига ўхшаш коллектив мудофаа кафолатини бермасди.

Яъни Украинага ҳужум қилинган тақдирда АҚШ ёки Буюк Британия уни ҳарбий куч билан ҳимоя қилишга мажбур эмасди.

1996 йилга келиб Украина ҳудудидаги барча ядро каллаклари Россияга топширилди.

Бу қарор ўша пайтда халқаро ядровий қуролсизланиш сиёсатининг улкан ютуғи сифатида олқишланди.

Аммо тарих уни бошқача синовдан ўтказди.

КАФОЛАТ БЕРГАН ДАВЛАТНИНГ ЎЗИ БОСҚИНЧИГА АЙЛАНДИ

2014 йилда Россия Қримни босиб олди. 2022 йилда эса Украинага қарши кенг кўламли уруш бошлади.

Тарихнинг энг катта парадокси шундаки, Украинанинг чегараларини ҳурмат қилиш мажбуриятини олган давлатнинг ўзи бу чегараларни куч билан ўзгартиришга уринди.

АҚШ ва Буюк Британия Украинага катта миқдорда ҳарбий ва молиявий ёрдам кўрсатди. Аммо Россияга қарши бевосита урушга киришмади.

Будапешт меморандуми Россияни тўхтата олмади.

Бу воқеа халқаро муносабатлардаги муҳим ҳақиқатни очиб берди: хавфсизлик ҳақидаги ваъдалар уларнинг ижросини таъминлайдиган механизмларсиз етарли бўлмаслиги мумкин.

УКРАИНА ЯДРО ҚУРОЛЛАРИНИ САҚЛАБ ҚОЛГАНИДА НИМА БЎЛАРДИ?

Бу саволга қатъий жавоб бериш қийин.

Айрим таҳлилчилар фикрича, Украина мустақил ядровий тийиб туриш салоҳиятига эга бўлганида, Россия унга қарши кенг кўламли босқинни бошлашга журъат этмаслиги мумкин эди.

Бироқ ядро қуролларини сақлаш, бошқариш ва модернизация қилиш улкан маблағ, технологик имкониятлар ва мустақил назорат тизимини талаб қиларди. Бундан ташқари, Украина жиддий халқаро босим ва эҳтимолий изоляцияга дуч келиши мумкин эди.

Шу сабабли Киевнинг ўша пайтдаги қарорини фақат хато деб баҳолаш тарихий вазиятни соддалаштириш бўлади.

Аммо бир нарса аниқ: Украина ядро қуролларидан воз кечди, эвазига олган хавфсизлик мажбуриятлари эса уни босқиндан ҳимоя қила олмади.

ТАРИХНИНГ ЭНГ КАТТА САБОҒИ

Украина фожиаси фақат бир мамлакатнинг муаммоси эмас. У бутун халқаро хавфсизлик тизими учун жиддий огоҳлантиришдир.

Агар ядро қуролидан ихтиёрий воз кечган давлат кейинчалик босқин қурбонига айланса, бошқа мамлакатлар бундан қандай хулоса чиқаради?

Бу савол айниқса ядровий қуролсизланиш бўйича келажакдаги музокаралар учун муҳим.

Украина тажрибаси баъзи давлатларда ядро қуроли хавфсизликнинг энг ишончли воситаси деган қарашни кучайтириши мумкин. Бу эса ядро қуролларини тарқатмаслик бўйича халқаро саъй-ҳаракатларга зарба беради.

Тарихнинг энг катта сабоғи, эҳтимол, шундадир: халқаро сиёсатда яхши ниятлар, дипломатик баёнотлар ва имзоланган ҳужжатларнинг ўзи тинчликни кафолатламайди.

Хавфсизлик ишончли мудофаа, кучли иттифоқлар ва мажбуриятларни амалга оширишнинг аниқ механизмларига таяниши керак.

Украина мисоли эса келажак авлодларга бир саволни қолдирди:

Давлат ўз тақдирини ҳимоя қилиш имкониятидан воз кечар экан, бошқаларнинг ваъдасига қанчалик ишониши мумкин?