Ўзбекистонда сўнгги йилларда никоҳлар ва туғилишлар сонининг камайиши демографик жараёнларга янада жиддий эътибор қаратиш зарурлигини кўрсатмоқда. Статистика маълумотларига кўра, 2021 йилда мамлакатда 305,2 мингта никоҳ қайд этилган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 267,1 мингтани ташкил этди. Орадан тўрт йил ўтиб, никоҳлар сони 38,1 мингтага, яъни қарийб 12,5 фоизга камайган. Туғилишлар сонида ҳам шунга ўхшаш тенденция кузатилмоқда. Жумладан, 2025 йилда 879,6 мингта туғилиш қайд этилган бўлиб, бу 2024 йилга нисбатан қарийб 5 фоиз камдир. Мазкур рақамлар аҳоли орасида оила қуриш ва фарзандли бўлиш билан боғлиқ қарорларга таъсир кўрсатаётган омилларни чуқур ўрганиш муҳимлигини англатади.

Никоҳлар сонининг камайишини фақат ёшларнинг оила қуришга қизиқиши сусайиши билан изоҳлаш тўғри эмас. Бу жараёнга иқтисодий шароит, уй-жой масаласи, иш билан таъминланиш, ёшларнинг таълим олиш муддати узайиши ва молиявий мустақилликка эришишга бўлган эҳтиёж каби омиллар таъсир қилиши мумкин. Айрим ёшлар барқарор даромад манбаига эга бўлмагунча ёки муносиб уй-жой шароитини яратмагунча никоҳни кечиктиришни маъқул кўради. Шунингдек, оилавий масъулият, фарзанд тарбияси ва турмуш харажатлари билан боғлиқ кутилмалар ҳам қарор қабул қилишда муҳим ўрин тутади. Бироқ никоҳлар сонининг камайиши барча ёшлар оила қуришдан воз кечаётганини англатмайди: бу ҳолат никоҳ ёшининг ўзгариши ёки аҳолининг ёш таркиби билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.

Туғилишлар сонидаги пасайиш эса демографик жараёнларнинг яна бир муҳим жиҳатидир. 2024 йилда 926,4 мингта туғилиш қайд этилган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 879,6 мингтага тушган. 2026 йилнинг биринчи чорагида эса 191,1 минг нафар чақалоқ дунёга келган. Таққослаш учун, 2025 йилнинг шу даврида 198,1 мингта, 2024 йилнинг биринчи чорагида 205,7 мингта туғилиш қайд этилган. Демак, пасайиш бир йил билан чекланиб қолмаяпти. Айни пайтда туғилишлар сонининг камайиши билан туғилиш даражасининг пасайишини фарқлаш лозим. Бунинг учун аёлларнинг репродуктив ёшидаги сони, ёш гуруҳлари бўйича туғилиш коэффициентлари ва бир аёлга тўғри келадиган ўртача фарзандлар сони каби кўрсаткичларни ҳам таҳлил қилиш зарур.

Никоҳлар ва туғилишлар сонининг узоқ муддат давомида пасайиши мамлакатнинг келгуси демографик манзарасига таъсир кўрсатиши мумкин. Агар бу тенденция давом этса, истиқболда мактабгача таълим муассасалари ва мактаб ёшидаги болалар сонининг ўсиш суръати секинлашиши эҳтимоли бор. Кейинчалик меҳнат бозорига кириб келадиган ёшлар сони ҳам ўзгариши мумкин. Бу эса иқтисодиётни малакали кадрлар билан таъминлаш, меҳнат унумдорлигини ошириш ва ижтимоий ҳимоя тизимини режалаштиришда янги ёндашувларни талаб этади. Бироқ туғилишнинг камайиши автоматик равишда аҳоли сони қисқаришини англатмайди: бунда ўлим даражаси, умр кўриш давомийлиги ва миграция сальдоси ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Шу боис демографик ўзгаришларни биргина кўрсаткич асосида баҳолаш етарли эмас.

Мазкур вазиятда оилаларни қўллаб-қувватлаш, ёшларнинг мустақил ҳаётга қадам қўйиши учун зарур шароитларни яратиш ва оналик ҳамда болалик муҳофазасини кучайтириш муҳим аҳамият касб этади. Арзон ва қулай уй-жой имкониятлари, барқарор иш ўринлари, сифатли тиббий хизмат, мактабгача таълим қамровини кенгайтириш ҳамда иш ва оилавий ҳаёт мувозанатини таъминлашга қаратилган чоралар ёш оилаларнинг ижтимоий-иқтисодий барқарорлигига хизмат қилади. Шу билан бирга, фарзандли бўлишни рағбатлантириш чоралари ҳар бир инсоннинг репродуктив ҳуқуқлари ва шахсий танловини ҳурмат қилган ҳолда амалга оширилиши лозим. Оилаларнинг фаровонлигини ошириш, фарзанд тарбияси учун муносиб муҳит яратиш ва аёлларнинг таълим олиши ҳамда меҳнат қилиши учун имкониятларни кенгайтириш ўзаро боғлиқ вазифалардир.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда никоҳлар ва туғилишлар сонининг камайиши шошилинч хулосалар чиқаришдан кўра, унинг сабабларини илмий асосда ўрганишни тақозо этади.

Бунинг учун ёшларнинг оила қуришга муносабати, уй-жой ва бандлик муаммолари, репродуктив саломатлик, ҳудудлар кесимидаги фарқлар ҳамда миграция жараёнларини қамраб олган комплекс таҳлил зарур. Демографик сиёсатнинг асосий мақсади фақат туғилишлар сонини ошириш эмас, балки ҳар бир оила учун муносиб турмуш шароити, болалар учун соғлом ва хавфсиз муҳит, ёшлар учун эса ишончли келажакни таъминлашдан иборат бўлиши керак. Зеро, мамлакатнинг демографик барқарорлиги аҳоли сони билан бирга, инсон капиталининг сифати, оилалар фаровонлиги ва келажак авлод имкониятлари билан ҳам белгиланади.