1 октябрь куни қирғизистонлик фаол ва сиёсатчи Мавлян Аскарбеков «ирқий, этник, миллий, диний ёки минтақалараро адоват қўзғатиш» айблови билан икки йилга озодликдан маҳрум этилди. Аскарбеков Қирғизистонда Хитой фуқаролари сони ортиб бораётгани ва уларнинг кичик ҳамда ўрта бизнесдаги фаолиятини танқид қилганидан сўнг, июнь ойидан бери ҳибсда сақланаётган эди. Ҳукм Қирғизистондаги сўз эркинлиги аҳволини кўрсатиш билан бирга — мамлакат бу йил «Чегара билмас мухбири» (RSF) ташкилоти рейтингида 180 давлат орасида 146-ўринни эгаллади — тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ўсиши маҳаллий даражадаги давлат бошқаруви шаффофлигидан ўзиб кетганда нималар юз беришини ҳам очиб беради.

2026 йилнинг биринчи ярмида Қирғизистон қарийб 61 мингта иш визаси берган. Уларнинг тахминан 60 фоизи Хитой фуқароларига тўғри келган. Пекин ва Бишкек бир неча йилдан бери савдо ҳамкорлигидан тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларга ўтиб бормоқда. 2021–2025 йилларда Хитойдан киритилган бундай инвестицияларнинг жами ҳажми 1,85 миллиард АҚШ долларини ташкил этган. Инфратузилмага инвестиция киритишга ўтиш жараёнида Хитой компанияларининг Қирғизистондаги лойиҳаларда иштироки кенгаймоқда. Айрим компаниялар давлат ерларини 49 йилгача ижарага олган. Бундан ташқари, Хитой Қирғизистоннинг энг йирик икки томонлама кредитори бўлиб, мамлакатнинг ташқи давлат қарзининг 28 фоизи Хитой Экспорт-импорт банки ҳиссасига тўғри келади.

Бу, бир томондан, Бишкекнинг Хитойга геосиёсий қарамлигини кучайтиради. Чунки савдо, кредитлар ва Хитой инвестициялари Пекинга Қирғизистон сиёсати ҳамда инфратузилмасига сезиларли таъсир ўтказиш имконини бериши мумкин. Бироқ Хитойнинг тўғридан-тўғри хорижий инвестициялари маҳаллий даражада ҳам баҳсларга сабаб бўлмоқда. Масалан, қирғиз ижтимоий тармоқларида Хитой фуқароларининг электр ускуналари ёрдамида балиқ овлаётгани, Иссиқкўлнинг муҳофаза қилинадиган ҳудудларида чўмилаётгани ва ёввойи қушларни ноқонуний тутаётгани акс этган бир қатор видеолар кенг тарқалди. Жамоатчилик норозилигига Хитой ишчиларига мамлакатда қанча муддат қолишга рухсат берилгани ҳақида ҳукуматнинг очиқ маълумот бермаётгани, шунингдек, амалдаги виза сиёсатининг тенг эмаслиги ҳам сабаб бўлмоқда. Қирғизистон Хитой фуқароларига визасиз киришга рухсат берган бўлса-да, Қирғизистон паспорти эгалари Хитойга бориш учун ҳали ҳам виза олиши керак. Норозиликка жавобан Қирғизистон президенти Садир Жапаров танқидларни популизм деб рад этди ва мамлакат Хитой ёрдамисиз ўз инфратузилмасини ривожлантириш имконига эга эмаслигини таъкидлади. Бироқ июль ойидан давлат расмийлари Хитой ишчиларига Қирғизистон қонунлари ва қоидаларига риоя қилиш муҳимлигини тушунтира бошлади.

Бу ҳолат Марказий Осиёда Хитойнинг тўғридан-тўғри хорижий инвестициялари билан боғлиқ бир нечта яширин хавфни очиб беради. Биринчидан, Хитой фуқароларининг миграциясига оид қарорлар маҳаллий жамоалар иштирокисиз, ҳокимият элиталари томонидан қабул қилинмоқда. Айни пайтда, мамлакатга кириш ва ундан чиқиш сиёсати ҳамда хулқ-атвор билан боғлиқ ҳодисалар ҳақида етарли шаффофлик йўқ. Бу жамоатчилик норозилигига олиб келади. Норозилик эса популизм деб рад этилади, энг фаол танқидчилар ҳибсга олинади. Қирғизистон ҳукуматининг Хитой ишчиларига нисбатан танқидларни бостириши иқтисодий жиҳатдан фойдали бўлиши мумкин, аммо бу миллатчилик тўлқинини қўзғатиши ва Хитой лойиҳалари таҳдид сифатида қабул қилинишига олиб келиши эҳтимол. Хитойнинг тўғридан-тўғри хорижий инвестициялари сиёсий хусусиятга эга эканини ҳисобга олсак, Қирғизистоннинг қарздорлиги, Хитой молияси ва ишчи кучига қарамлиги туфайли бундай муносабат ҳатто Пекиннинг сиёсий кўрсатмаси асосида шаклланган бўлиши ҳам мумкин.

Шунга қарамай, Хитойга қарши кайфият тўлқини, шубҳасиз, Бишкекнинг Пекин билан муносабатларига зарар етказади ва иқтисодий ривожланишни секинлаштиради. Шу сабабли Қирғизистон ҳукумати жамоат тартибининг яна бузилишига йўл қўймаслиги, ишчиларнинг мамлакатга кириши ва ундан чиқишига оид рақамлар, лойиҳа шартномалари шартлари ҳамда маҳаллий аҳолини ишга ёллаш талаблари бўйича шаффофликни ошириши, шунингдек, мустақил ташкилотларга экологик талабларга риоя этилишини назорат қилиш имконини бериши керак. Бу Бишкекка, узоқ муддатли геосиёсий йўқотишлар эвазига бўлса-да, Хитойнинг тўғридан-тўғри хорижий инвестициялари орқали иқтисодий ўсишни давом эттириш ва жамоатчилик норозилиги янада кучайишининг олдини олиш имконини беради.