Россия давлатчилик ва давлат бошқаруви жиҳатидан АҚШ етакчилигидаги Ғарб билан тенг даражада эмас, деб кенг қаралса-да, у ҳануз коллектив Ғарбнинг миллий хавфсизлик стратегияларида асосий мавзулардан бири бўлиб қолмоқда. Бошқача айтганда, бу тан олинадими ёки йўқми, АҚШ етакчилигидаги Ғарбнинг ташқи, ҳарбий ва хавфсизлик сиёсатлари, асосан, “халқаро тизим” деб аталувчи майдонда Россиянинг мавжудлиги ва хатти-ҳаракатларидан келиб чиқадиган таҳдид орқали белгиланади ва шаклланади.

Ғарбда кўпинча эътибордан четда қоладиган саволлар шулар: нима учун Россия айнан шу тарзда мавжуд ёки шундай ҳаракат қилади? Россияга хос давлатчилик ва давлат бошқаруви, ташқи сиёсат, хавфсизлик ва ҳарбий қарор-сиёсат қабул қилиш усулларини шакллантирадиган, уни АҚШ етакчилигидаги Ғарб учун доимо ташқи ва бегона қиладиган яратувчи механизмлар ва чекловлар мавжудми?

Бу саволларга жавоб бериш ёки ҳеч бўлмаганда Ғарбда Россияни камситишга қаратилган устувор сиёсий дискурсни қондиришни мақсад қилмайдиган ишонарли изоҳ таклиф этиш учун авторитар етакчи бошчилигидаги тузилма томонидан сиёсий, стратегик, хавфсизлик, ташқи ва ҳарбий қарорлар ҳамда сиёсатлар қабул қилинадиган ғоявий муҳитга кўпроқ эътибор қаратиш лозим.

Америкалик сиёсатшунос Жак Снайдер ўзининг RAND учун тайёрлаган машҳур 1977 йилги ҳисоботида Совет Иттифоқи чуқур ядровий инқироз ҳолатида америкаликлардан бошқача ҳаракат қилишини таъкидлаган. Чунки уларнинг қарор ва сиёсат қабул қилиши тарихий ҳамда географик жиҳатдан ўзига хос тажриба таъсирида шаклланган эътиқодлар мажмуаси, фикрлаш усули ва қарор-сиёсат қабул қилувчилар, бюрократик-технократик ҳамда илмий тузилмалар учун муносабат муҳити билан кучли боғлиқ бўлар эди. У буни “стратегик маданият” деб атаган.

Стратегик маданият тушунчасининг концептуал ва назарий мураккабликларини муҳокама қилиш ушбу қисқа таҳлилнинг мақсади эмас. Аксинча, у Россия стратегик маданиятининг фақат бир жиҳатини, яъни илдизлари табиатан урушқоқ бўлган турк-мўғул давлат бошқаруви ва давлатчилик шаклига бориб тақаладиган Россиянинг стратегик хатти-ҳаракатларини очиб беришга интилади.

Биринчидан, Россияда давлат бошқаруви ва давлатчилик тарихини таҳлил қилиш шуни яққол кўрсатадики, мўғуллар босқини ва улар ҳукмронлиги остида бўлганидан кейин Россия сиёсий, ижтимоий ва ҳарбий тузилма сифатида доимо ноевропача бўлиб келган.

Унинг ҳукмрон сулолалари европалашган, Европа йўналишига бурилган ёки европача тус олган ҳар қандай ҳолатда, улар ё ҳокимиятдан четлатилган ёки том маънода йўқ қилинган. Масалан, варяглардан чиққан Рюрик сулоласи этник рус ҳисобланган Романовлар сулоласи билан алмаштирилди. Кейинчалик Романовлар ҳам маданий ва биологик жиҳатдан ҳаддан ташқари европалашгач, унинг вакиллари, подшоҳ Николай ва унинг оила аъзолари шафқатсизларча қатл этилди.

1917 йилги инқилобдан сўнг Ленин ва Германия ҳарбий разведкаси қўллаб-қувватлаган болшевиклар партияси Россияда ҳокимиятни қўлга олди. Аммо Ленин 1924 йилда вафот этди ва Ленин билан бирга ҳокимиятга келган деярли барча эски болшевиклар Сталин томонидан тозаланди. Сталин эса Охрана, яъни Россия империясининг махфий полицияси агенти деб ҳисобланган.

Сталин вафотидан кейин Берия энг юқори сиёсий ҳокимиятга жуда яқин келди, аммо унинг Ғарбга йўналтирилган сиёсий қарашлари ўз ҳаётига зомин бўлди. Хрушчёв КГБ бошчилигидаги тўнтариш орқали ҳокимиятдан четлатилди ва, ниҳоят, Горбачёвнинг АҚШ етакчилигидаги Ғарб билан муносабатлари СССРнинг парчаланишига олиб келди.

Бу тарихий воқеалар Россияда уни доимо ноевропача сақлаб қолишни таъминлайдиган чуқур сиёсий, ҳарбий ва хавфсизлик тузилмаси мавжуд деган қарашни ифодалайди. Ҳар сафар унинг ҳукмдорлари европалашганда, улар ҳокимиятдан четлатилади ва Россия яна янги ноевропача империя сифатида намоён бўлади.

СССР парчаланганидан кейин Ельцин президентлиги атиги тўққиз йил давом этди ва унинг ўрнига юқорида тилга олинган тузилма томонидан шакллантирилган шахс, Путин келди. Улар Россияни ноевропача ва империявий давлат сифатида шакллантиришда ўзаро бир-бирини тўлдирувчи кучларга айланди. Бу сиёсий, ҳарбий ва хавфсизлик тузилмаси Россияга хос стратегик маданият таъсири остида бўлиб, дунёга айнан шу призма орқали қарайди.

Иккинчидан, Россия бошқарув шакли қандай бўлишидан қатъи назар, доимо турли урушларда иштирок этиб келган. Кўплаб олимлар бу хатти-ҳаракатни Россиянинг географик жойлашуви ва авторитар бошқаруви натижаси деб ҳисоблайди. Бу фикрга зарур даражада эътибор берган ҳолда, Россиянинг урушлар ва можароларда узлуксиз иштирокини унда мавжуд стратегик маданиятнинг ҳам натижаси деб таклиф этиш лозим.

Аниқроқ айтганда, турк-мўғул ҳарбий анъанасида бўлгани каби, ҳақиқий уруш унинг ҳақиқий имкониятларини синаб кўриш, жанг олиб бориш, технологиялар, разведка, логистика ва инсон ресурсларидаги заиф томонларни аниқлаш ҳамда уларни бартараф этишнинг ягона самарали усули сифатида қаралади. Бу урушга ёндашувнинг турк-мўғулча хусусиятидир.

Масалан, Амир Темур Грузия қироллигига саккиз марта бостириб кирган ва грузин тарихчилари “Грузия ўша даврда Темурни ўзи билан саккиз марта жанг қилишга мажбур қилган ягона қироллик эди”, деб таъкидлайдилар. Аслида эса, Темур Грузия қироллигидан ўз армияси, разведкаси, логистикаси, жанговар руҳи ва ҳарбий маҳоратини синаб кўриш учун ўзига хос синов майдони сифатида фойдаланган.

Темурнинг Грузияга юришларига назар ташланса, у доимо каттароқ урушларга киришишдан олдин Грузияга ҳужум қилганини кўриш мумкин. Шу нуқтаи назардан қараганда, Путиннинг Украинада қилаётган ишларини Россияда ташқи сиёсат ва хавфсизлик бўйича қарор қабул қилиш ҳамда сиёсат юритишнинг стратегик маданияти натижаси сифатида баҳолаш мумкин. Бу маданият урушларда иштирок этишни сиёсий, хавфсизликка оид, иқтисодий, ижтимоий, инсон ресурслари ва ҳарбий соҳадаги заифликларни аниқлаш ҳамда уларни бартараф этишнинг ягона самарали усули деб қарайди.