Миллий хавфсизлик ҳар қандай давлатнинг энг муҳим устунларидан бири ҳисобланади. У фақат чегараларни ҳимоя қилиш ёки ташқи таҳдидларга қарши туриш билан чекланмайди. Миллий хавфсизлик давлат ҳокимияти, жамият барқарорлиги, сиёсий қарорлар қабул қилиш жараёни ва куч ишлатувчи тузилмалар фаолияти билан бевосита боғлиқдир. Шу нуқтаи назардан қараганда, разведка ва хавфсизлик хизматларининг давлат сиёсатига таъсири алоҳида эътибор талаб қилади.


Ўзбекистон мисолида бу масала янада мураккаб кўринади. Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин мустақил Ўзбекистонда хавфсизлик тизими кўп жиҳатдан собиқ КГБ меросига таянган ҳолда шаклланди. Ислом Каримов президентлиги даврида хавфсизлик хизмати давлат бошқарувининг марказий воситаларидан бирига айланди. Каримов ушбу хизмат имкониятларини яхши тушунгани учун уни тўғридан-тўғри ўз назоратига олишга ҳаракат қилди. Бироқ вақт ўтиши билан хавфсизлик хизмати оддий ижрочи орган эмас, балки сиёсий жараёнларга таъсир кўрсатувчи мустақил куч сифатида намоён бўла бошлади.


Рустам Иноятов раҳбарлигидаги Ўзбекистон хавфсизлик хизмати давлат идоралари, сиёсий элита, иқтисодий доиралар ва жамиятнинг турли қатламларига чуқур кириб борди. Бу жараён айниқса 1999 йилдаги Тошкент портлашлари, 2004 йилдаги воқеалар ва 2005 йилги Андижон фожиасидан кейин кучайди. Ана шу даврдан бошлаб хавфсизлик масаласи кўп ҳолларда президент хавфсизлиги билан тенглаштирилди. Натижада миллий хавфсизлик тушунчаси кенг жамоат манфаатларидан кўра режим барқарорлигини сақлаш воситасига айланиб борди.


Бундай шароитда разведка-хавфсизлик хизмати сиёсий қарорлар қабул қилиш жараёнида катта таъсирга эга бўлди. Президентга келадиган маълумотлар оқими, давлат ичидаги таҳдидлар ҳақидаги тасаввурлар ва ташқи сиёсий хавфлар кўп жиҳатдан айнан шу хизмат орқали шакллантирилди. Бу эса сиёсий раҳбарнинг воқеликни мустақил баҳолаш имкониятини чеклади. Давлат раҳбари хавфсизлик хизматига таянган сари, хизматнинг ўзи ҳам сиёсий ҳокимиятга яқинлашиб, унинг ажралмас қисмига айланди.


Шавкат Мирзиёев ҳокимиятга келганидан кейин хавфсизлик тизимида бир қатор ўзгаришлар амалга оширилди. Айрим юқори лавозимли амалдорлар жазоланди, хизмат номи ва тузилмасида ислоҳотлар қилинди. Бироқ муаммонинг асосий илдизи фақат кадрлар алмашинувида эмас. Муаммо хавфсизлик хизматининг ҳаддан ташқари кенг ваколатларга эга эканида: у бир вақтнинг ўзида ташқи разведка, ички хавфсизлик, контрразведка ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш функцияларини бажариб келган.


Самарали ислоҳот учун бу соҳаларни институционал жиҳатдан ажратиш муҳим. Масалан, ташқи разведка билан шуғулланувчи алоҳида хизмат ва ички хавфсизлик ҳамда контрразведка учун масъул мустақил орган ташкил этилиши мумкин. Ҳуқуқни муҳофаза қилиш вазифаларини эса хавфсизлик хизматидан ажратиш давлат бошқарувида мувозанат ва ҳисобдорликни кучайтирган бўлар эди.


Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда миллий хавфсизлик ва разведка-сиёсат муносабатлари давлат ҳокимиятининг шаклланиши ва сақланишида муҳим роль ўйнаган. Хавфсизлик хизмати фақат давлатни ҳимоя қилувчи орган бўлиб қолмай, сиёсий воқеликни шакллантирувчи кучга ҳам айланган. Шу сабабли ҳақиқий ислоҳот фақат номларни ўзгартириш ёки айрим раҳбарларни алмаштириш билан чекланмаслиги керак. У куч ишлатувчи тузилмалар устидан қонуний назорат, институционал мувозанат ва жамоатчилик олдида ҳисобдорликни таъминлашга қаратилган бўлиши лозим.