Коррупция – фақат пора олиш ёки бериш билан чекланадиган ҳодиса эмас. У давлат маблағларининг самарасиз сарфланиши, хизматларнинг сифатсизлашиши, адолат тамойилининг бузилиши ва энг муҳими, жамиятнинг давлат институтларига бўлган ишончи пасайишига олиб келади.

2025 йилда Ўзбекистонда коррупцияга оид жиноятлар бўйича 7 517 нафар шахс жиноий жавобгарликка тортилгани, коррупция оқибатида давлат манфаатларига 2,9 трлн сўмдан ортиқ зарар етказилгани жиддий сигналдир.

Айниқса, коррупция билан боғлиқ жиноятларнинг катта қисми мактабгача ва мактаб таълими, соғлиқни сақлаш, маҳаллий ҳокимликлар ҳамда тижорат банклари ҳиссасига тўғри келаётгани соҳалар кесимидаги муаммоларни чуқур таҳлил қилиш зарурлигини кўрсатади.

Коррупция одатда учта омил кесишган нуқтада пайдо бўлади: катта маблағ, кенг ваколат ва назоратнинг етарли эмаслиги. Таълим, тиббиёт, маҳаллий бошқарув ва банк тизимида ушбу омилларнинг турли кўринишлари мавжуд.

Мактабгача ва мактаб таълими тизимида коррупция ҳақида гап кетганда, масалани фақат пора олиш билан чеклаб бўлмайди. Ишга қабул қилиш, лавозимга тайинлаш, таъмирлаш ва қурилиш ишлари, озиқ-овқат харидлари, турли хизматлар учун шартномалар, бюджет маблағларидан фойдаланиш каби жараёнлар коррупция хавфи юқори бўлган нуқталардир.

Энг хавфлиси – жамиятда “иш битириш учун таниш-билиш ёки пул керак” деган қараш шаклланса, коррупция оддий қоидага айланиб қолади. Таълим тизимида коррупциянинг зарари эса фақат бюджетга етказилган моддий зарар билан ўлчанмайди. Чунки бу ерда гап болаларнинг келажаги, ўқитувчининг қадри ва таълим сифати ҳақида кетмоқда.

Соғлиқни сақлаш соҳаси коррупцияга нисбатан энг сезгир тармоқлардан бири. Беморнинг ҳаёти, саломатлиги ва шифокорга бўлган ишончи унинг бошқа соҳалардаги фуқарога нисбатан анча заиф ҳолатда бўлишини англатади.

Турли хизматлар, дори-дармон ва тиббий жиҳозлар хариди, ишга қабул қилиш, лицензиялаш, текширувлар каби жараёнларда шаффофликнинг етишмаслиги коррупция хавфини оширади.

Шунинг учун тиббиётда коррупцияга қарши курашишнинг энг самарали усулларидан бири – инсон омилини камайтириш ва жараёнларни рақамлаштириш.

Фуқаро хизмат олиш учун мансабдор шахс билан қанча кам тўқнашса, “масалани келишиб олиш” имконияти ҳам шунча камаяди.

Маҳаллий ҳокимликлар коррупция хавфи юқори бўлиши табиий сабабларга ҳам эга. Ер ажратиш, қурилиш, инфратузилма, инвестиция лойиҳалари, давлат мулки, тадбиркорлик субъектлари билан муносабатлар каби масалаларнинг катта қисми маҳаллий даражада ҳал этилади.

Демак, қарор қабул қилиш ваколати қанча катта бўлса, шаффофлик ва жамоатчилик назорати ҳам шунча кучли бўлиши керак.

Акс ҳолда, биргина мансабдор шахснинг субъектив қарори тадбиркорнинг тақдирига, ернинг қийматига ёки бюджет маблағларининг тақсимотига таъсир қилиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан маҳаллий ҳокимликларда очиқ маълумотлар, электрон аукционлар, қарорларнинг асосланиши ва жамоатчилик назоратини кучайтириш муҳим.

Энг жиддий рақамлардан бири давлат харидлари соҳаси билан боғлиқ. 12,6 трлн сўмлик қонунбузилишлар аниқлангани давлат маблағларини сарфлаш жараёнида ҳали ҳам жиддий муаммолар борлигини кўрсатади.

Давлат харидларида коррупциянинг классик усуллари маълум: рақобатни чеклаш, муайян компанияга мос шартлар белгилаш, нархларни сунъий ошириш, ўзаро боғлиқ компанияларни тендерга киритиш ёки иш бажарилмаган бўлса-да, маблағларни ўзлаштириш.

Муаммонинг илдизини топиш керак. Агар бир ташкилотда бир неча йил давомида бир хил схема такрорланса, демак, муаммо фақат айрим ходимларда эмас, балки тизимдаги назорат механизмларида ҳам бўлиши мумкин.

Иккинчи томондан эса, 7 517 нафар – коррупция ҳали ҳам катта тизимли муаммо эканининг жиддий кўрсаткичи.

Шунинг учун коррупцияга қарши курашишни фақат “қўлга олиш – тергов – жазолаш” занжири билан чеклаб қўйиш тўғри эмас.

Энг самарали ёндашув – коррупция содир бўлишидан олдин унинг имкониятини йўқ қилиш.

“Пора олганни қандай жазолаймиз?” деган савол билан бирга “Нега бу одам пора олиш имкониятига эга бўлди?” деган савол ҳам берилиши керак.

Биринчидан, инсон омилини минималлаштириш зарур. Рухсатнома, навбат, тўлов, харид, ариза ва қарорлар имкон қадар электрон тизим орқали амалга оширилиши керак.

Иккинчидан, давлат харидларида ҳақиқий рақобат таъминланиши лозим. Тендерда кўп компания қатнашганининг ўзи етарли эмас. Уларнинг ўзаро алоқалари, таъсисчилари, молиявий манбалари ва таклифларининг ҳақиқийлиги ҳам таҳлил қилиниши керак.

Учинчидан, мансабдор шахсларнинг қарорлари учун шахсий масъулиятини кучайтириш керак. Давлат маблағларини асоссиз сарфлаган ёки манфаатлар тўқнашувини яширган раҳбар “мен билмаганман” деган баҳона билан четда қолмаслиги лозим.

Тўртинчидан, жамоатчилик назоратини кучайтириш зарур. Давлат маблағи — халқ маблағи. Шу сабабли бюджетдан ажратилган пул қаерга, қанча ва қандай натижа учун сарфланаётгани ҳақида жамоатчиликка тушунарли маълумот берилиши керак.

Бешинчидан, коррупцияга қарши курашда профилактика жазодан устун бўлиши керак. Коррупцияга шароит яратувчи ортиқча бюрократия, ноаниқ ваколатлар, инсон омили ва ёпиқ қарорлар қанча камайса, пора учун имконият ҳам шунча қисқаради.

Коррупция оқибатида 2,9 трлн сўмдан ортиқ зарар етказилгани катта рақам. Аммо коррупциянинг ҳақиқий зарари бу сумма билан чекланмайди.

Агар коррупция туфайли яхши мутахассис эмас, таниши бор одам ишга кирса – бу зарар.

Агар давлат харидида арзон ва сифатли компания эмас, “керакли” компания ғолиб бўлса – бу зарар. Агар бемор сифатли хизмат олиш учун қўшимча пул беришга мажбур бўлса – бу зарар.

Агар тадбиркор қонуний йўл билан эмас, таниш-билиш орқали иш битириш мумкинлигини ҳис қилса – бу янада катта зарар.

2025 йил статистикаси коррупцияга қарши курашда фақат жазо чораларини кучайтириш эмас, балки коррупцияни келтириб чиқараётган тизимли сабабларни бартараф этиш зарурлигини кўрсатмоқда.

Таълим, тиббиёт, маҳаллий бошқарув, банк тизими ва давлат харидлари каби соҳаларда шаффофлик қанча юқори бўлса, коррупция учун имконият шунча камаяди.

 Коррупцияга қарши курашишнинг энг тўғри формуласи эса оддий камроқ ёпиқ қарор – кўпроқ очиқлик;

камроқ инсон омили – кўпроқ рақамлаштириш,

камроқ бюрократия – кўпроқ рақобат, камроқ жазони кутиш –   кўпроқ профилактикадир..

Аслида, Янги Ўзбекистонда коррупция билан курашишнинг мақсади фақат кўпроқ жиноятчи аниқлаш эмас. Асосий мақсад – пора бериш ва олишга эҳтиёж ҳам, имконият ҳам қолмайдиган тизим яратишдир.