Бугунги Ўзбекистонни фақат «ислоҳотлар давом этяпти» ёки аксинча, «ҳаммаси орқага кетяпти» деган икки содда таърифдан бири билан тушунтириб бўлмайди.

Мамлакатда бир вақтнинг ўзида бир-бирига зиддек кўринадиган икки жараён кетмоқда. Бир томондан – иқтисодиёт тез ўсмоқда, хусусий сектор кенгаймоқда, инвестициялар кўпаймоқда, халқаро молия институтлари Ўзбекистоннинг иқтисодий истиқболини ижобий баҳоламоқда.

Иккинчи томондан – сиёсий ва маъмурий қарор қабул қилиш тизими марказлашганича қолмоқда, ҳатто айрим йўналишларда марказнинг институционал қудрати кучайтирилмоқда.

Яъни Ўзбекистон иқтисодий жиҳатдан бозорга қараб, сиёсий-бошқарув жиҳатидан эса кучли марказлашган давлат моделига қараб ҳаракатланаётгандек кўринмоқда.

Ҳозирги вазиятнинг асосий парадокси ҳам шу.

ДАВЛАТ ЗАИФЛАШМАЯПТИ – АКСИНЧА, ЯНАДА КУЧАЙМОҚДА

14 август куни «Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси тўғрисида»ги Конституциявий қонун кучга кирди. Қонун Президент Администрациясини Президент ваколатларини ташкилий, ҳуқуқий ва таҳлилий жиҳатдан таъминлайдиган давлат органи сифатида расман белгилади. Администрация Президент томонидан шакллантирилади, унга бўйсунади ва ҳисобдор бўлади. Қонун 4 боб ва 34 моддадан иборат.

Бу ерда энг муҳим жиҳат – янги орган яратилганида эмас.

Президент Администрацияси аввал ҳам давлат бошқарувида улкан таъсирга эга эди.

Муҳим ўзгариш шундаки, амалда мавжуд бўлган сиёсий-маъмурий куч энди тобора батафсил ҳуқуқий шаклга солинмоқда.

Бу профессионал давлат бошқарувини кучайтириши мумкин. Президент қарорларининг ижросини мувофиқлаштириш, идоралараро зиддиятларни камайтириш ва масъулиятни аниқлаш учун кучли марказ зарурлиги ҳақида ҳам асосли фикр бор.

Лекин бошқа савол ҳам пайдо бўлади: давлат қанчалик марказлашган сари, Вазирлар Маҳкамаси, вазирликлар, маҳаллий ҳокимият, парламент ва бошқа институтларнинг мустақил сиёсий-бошқарув масъулияти қанчалик сақланади?

Бу Ўзбекистоннинг кейинги босқичи учун фундаментал савол. Чунки кучли давлат билан кучли институт бир хил нарса эмас.

Кучли давлат қарорни тез қабул қилиши мумкин. Кучли институт эса раҳбар ким бўлишидан қатъи назар, қоида асосида ишлайди.

ИҚТИСОДИЙ РАҚАМЛАР ЭСА ЖУДА КУЧЛИ

Бошқарув соҳасидаги бу марказлашув иқтисодиётдаги мутлақо бошқа манзара билан параллел кетмоқда.

2026 йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистон ЯИМи реал ҳисобда 8,5 фоизга ўсди. Саноат 8 фоиз, хизматлар 16,9 фоиз, қурилиш 13,8 фоиз, қишлоқ хўжалиги 4,7 фоиз ўсган. Президент матбуот хизмати маълумотига кўра, ярим йилда инвестициялар 28 миллиард долларга, экспорт 14,4 миллиард долларга етган.

Халқаро валюта жамғармаси ҳам Ўзбекистон иқтисодиётини минтақадаги юқори суръатларда ўсувчи иқтисодиётлардан бири сифатида баҳоламоқда. IMF 2026 йил учун тахминан 6,8 фоизлик ўсишни прогноз қилган ва макроиқтисодий ҳолатни умуман ижобий деб баҳолаган.

Инфляция ҳам пасаймоқда. Марказий банкнинг ҳозирги кўрсаткичи бўйича инфляция 6,4 фоиз атрофида, бироқ асосий ставка ҳали ҳам 14 фоиз даражасида турибди. Бу нархлар босими тўлиқ йўқолмаганини ва Марказий банк иқтисодиёт қизиб кетишидан эҳтиёт бўлаётганини кўрсатади.

Демак, макроиқтисодий нуқтаи назардан бугунги Ўзбекистонни инқироздаги мамлакат деб таърифлаш нотўғри бўлади.

Аксинча, иқтисодиётнинг умумий динамикаси кучли.

Аммо айнан шу ердан кейинги катта савол бошланади:

8,5 фоизлик ўсиш оддий оиланинг ҳаётида қанча сезиляпти?

ЯИМ ўсиши билан аҳолининг реал фаровонлиги бир нарса эмас.

Инвестиция кўпайиши билан яхши маошли, барқарор иш ўринлари автоматик равишда пайдо бўлмайди.

Бино қурилиши билан инсон капитали ўсмайди.

Экспорт кўпайиши билан даромадлар автоматик равишда адолатли тақсимланмайди.

Шу сабабли кейинги босқичда Ўзбекистон учун асосий муаммо ўсишнинг ўзи эмас, унинг сифати бўлади.

МИГРАЦИЯ — ҲАМ ЮТУҚ, ҲАМ ОГОҲЛАНТИРУВЧИ БЕЛГИ

2026 йилнинг январь–июнь ойларида Ўзбекистонга хориждан келган пул ўтказмалари 9,3 миллиард долларга етди. Бу бир йил аввалгига нисбатан 13 фоиз кўп. Европа Иттифоқидан келган маблағлар 27 фоиз, Буюк Британиядан 62 фоиз, АҚШдан 19 фоиз ўсган. Марказий банк буни меҳнат миграцияси географиясининг диверсификацияси билан ҳам изоҳламоқда.

Бу ижобий ўзгариш.

Ўзбекистонлик меҳнат мигранти энди фақат Россия бозорига қарам эмас.

Аммо 9,3 миллиард долларлик ярим йиллик пул оқими бошқа ҳақиқатни ҳам кўрсатади:

миллионлаб оилалар фаровонлигининг муҳим қисми ҳали ҳам мамлакат ичида яратилган юқори маҳсулдор иш ўрнига эмас, хорижда ишлаётган яқинларининг даромадига боғлиқ.

Шу маънода миграция Ўзбекистон учун бир вақтнинг ўзида ҳам ижтимоий амортизатор, ҳам иқтисодиётнинг заиф нуқтаси.

У ишсизлик босимини юмшатади, валюта олиб киради, истеъмолни қўллаб-қувватлайди.

Лекин давлатнинг стратегик мақсади одамни хорижга ишлашга яхшироқ тайёрлаш эмас, Ўзбекистоннинг ўзида хорижга кетишга мажбур қилмайдиган иқтисодиёт қуриш бўлиши керак.

ҚАШШОҚЛИК КАМАЙМОҚДА, ЛЕКИН МАСАЛА ҲАЛ БЎЛГАНИ ЙЎҚ

Жаҳон банкининг 2026 йил августда эълон қилинган баҳосига кўра, миллий қашшоқлик даражаси 2024 йилдаги 8,9 фоиздан 2025 йилда 5,8 фоизга тушган.

Бу жиддий натижа.

Шу билан бирга ҳукуматнинг ўзи 2026 йилда бир миллион кишини барқарор иш билан таъминлаш, 181 минг оилани қашшоқликдан чиқариш ва ишсизлик ҳамда қашшоқликни 4,5 фоизга туширишни мақсад қилган.

Бу рақамлар яна бир нарсани кўрсатади.

Иқтисодий ўсиш юқори бўлишига қарамай, иш ўрни масаласи Ўзбекистон сиёсатининг марказий муаммоси бўлиб қолмоқда.

Бунинг сабаби оддий: Ўзбекистон ёш, аҳолиси тез ўсадиган мамлакат.

Ҳар йили меҳнат бозорига юз минглаб янги ёшлар киради.

Шунинг учун кечаги иш ўринлари сонини сақлаб қолишнинг ўзи етарли эмас — иқтисодиёт ҳар йили улкан ҳажмда янги иш жойлари яратиши керак.

ЭНГ КАТТА БОСИМЛАРДАН БИРИ — ЁШ АВЛОД

Бу демографик босим мактабларнинг ўзидаёқ сезилмоқда.

Жаҳон банки маълумотига кўра, 2026 йилда Ўзбекистон мактабларида ўқувчилар сони 7,6 миллиондан ошиши кутилмоқда. Тизимдаги ўсишни қоплаш учун ҳар йили тахминан 300 та янги мактаб қуриш зарурати бор. Шу билан бирга, халқаро баҳолашларда ўқиш ва математика бўйича фундаментал билимлар ҳали етарли эмаслиги қайд этилган.

Бу келажак учун жуда муҳим.

Ўзбекистон завод қуриши мумкин.

Йўл қуриши мумкин.

Миллиардлаб доллар инвестиция жалб қилиши мумкин.

Лекин замонавий иқтисодиёт учун зарур малакага эга инсонлар тайёрланмаса, иқтисодиёт маълум нуқтадан кейин ўсиш чегарасига келиб қолади.

Шу сабабли Ўзбекистоннинг кейинги 10 йилликдаги тақдирини нефть ёки газ эмас, мактаб ҳал қилиши мумкин.

ДАВЛАТ ИҚТИСОДИЁТДАН ҲАЛИ ЧИҚИБ КЕТГАНИ ЙЎҚ

Ўзбекистон бозор иқтисодиётига ҳаракат қиляпти, аммо иқтисодиётда давлатнинг улуши ҳали ҳам катта.

IMF 2026 йил июлдаги махсус таҳлилида давлат корхоналари Ўзбекистон иқтисодиётида ҳануз катта ўрин эгаллаши, уларнинг давлат молияси билан яқин боғлиқлиги бюджет учун хавфлар келтириб чиқариши мумкинлигини таъкидлади. IMF давлат корхоналарини ислоҳ қилиш, корпоратив бошқарувни яхшилаш ва хусусийлаштиришни давом эттириш зарурлигини қайд этган.

Бу ҳам Ўзбекистон моделининг асосий зиддиятларидан бири:

ҳукумат хусусий секторни катталаштирмоқчи, аммо давлатнинг ўзи ҳам иқтисодиётда жуда катта ўйинчи бўлиб қолмоқда.

Агар давлат ҳам қоида ёзувчи, ҳам регулятор, ҳам банк эгаси, ҳам йирик корхона эгаси, ҳам тендер буюртмачиси бўлса, хусусий бизнес билан тенг рақобат муҳитини яратиш қийинлашади.

Шунинг учун ҳақиқий иқтисодий либерализация фақат лицензияларни қисқартириш эмас.

У давлатнинг ўзи учун ҳам чеклов ўрнатишни талаб қилади.

СУД ИСЛОҲОТИДА КАТТА ВАЪДАЛАР БОР

14 августда Президент «Одил судлов — 2030» стратегиясини маъқуллади.

Ҳужжатда 57 та вазифа, 2026–2028 йилларга 160 та аниқ чора ва 2030 йилгача 33 та мақсадли кўрсаткич белгиланган. 2027 йилдан бешта ҳудудлараро суд ташкил этиш, тергов босқичида «асосли шубҳа» стандартини кучайтириш, суд мажлисларини тўлиқ аудиоёзувга олиш, электрон мурожаатларни кўпайтириш ва суд амалиёти бўйича очиқ реестр яратиш режалаштирилган.

Булар қоғозда жиддий ўзгаришлар.

Агар улар тўлиқ ишласа, оддий фуқаро ва тадбиркор учун суд тизими сезиларли яхшиланиши мумкин.

Аммо суд ислоҳотининг ҳақиқий имтиҳони рақамлаштириш эмас.

Ҳақиқий имтиҳон — давлат органи билан фуқаро тўқнашганда суд кимнинг томонида туриши.

Янада оғирроқ имтиҳон — сиёсий ёки мансабдорлар манфаати тегиб турган ишда судья ўзини қанчалик мустақил ҳис қилиши.

Шу жойда Ўзбекистоннинг ҳуқуқий модернизацияси билан сиёсий тизими ўртасидаги зиддият яна кўринади.

МАТБУОТ ВА ФУҚАРОЛИК ЖАМИЯТИ — ЭНГ ОҒРИҚЛИ НУҚТАЛАРДАН БИРИ

Халқаро ҳуқуқ ташкилотларининг баҳоси расмий оптимистик манзарадан анча фарқ қилади.

Human Rights Watch’нинг 2026 йилги ҳисоботида 2025 йил давомида мустақил ҳуқуқ ҳимоячилари, блогерлар ва танқидий фикр билдирувчиларга босим, жиноий таъқиб ва сўз эркинлигига чекловлар сақланиб қолгани айтилган.

CIVICUS Monitor ҳам 2026 йил июль ҳолатига Ўзбекистонда журналист ва блогерларга босим, ахборот платформаларига чекловлар ва сўз эркинлиги билан боғлиқ хавфлар сақланаётганини қайд этган.

Албатта, бу халқаро ҳуқуқ ташкилотларининг баҳоси ва расмий Тошкент бу каби хулосаларга ҳар доим ҳам қўшилмайди.

Лекин бу масалани фақат «Ғарб танқиди» деб четга суриш ҳам хато.

Чунки эркин матбуот фақат демократия масаласи эмас.

У давлат бошқарувининг сифат назорати тизимидир.

Ҳокимдан қўрқадиган журналист коррупцияни очмайди.

Мансабдордан қўрқадиган тадбиркор муаммосини айтмайди.

Жазодан қўрқадиган амалдор юқорига ёлғон ҳисобот юборади.

Юқори раҳбарият эса охир-оқибат реал мамлакатни эмас, ўзига тайёрланган ҳисоботдаги мамлакатни бошқара бошлайди.

Шунинг учун матбуот эркинлигини чеклашнинг энг катта хавфи ҳатто журналистнинг ўзига эмас.

Энг катта хавф — давлатнинг ҳақиқатни эшитиш қобилияти йўқолишидир.