Россия мисолида кўрилган парадокс – иқтисодий бойлик ўсиши билан унинг аҳоли ўртасида адолатли тақсимланмаслиги – Ўзбекистон учун ҳам жуда муҳим савол. Чунки Ўзбекистон иқтисодиёти ҳам сўнгги йилларда мисли кўрилмаган суръатда ўсмоқда, даромадлар ошиб бормоқда, камбағаллик қисқараётгани айтилмоқда.

Аммо асосий масала бошқа: бу ўсиш оддий фуқаронинг ҳаётида қанчалик сезиляпти?

Халқаро валюта жамғармаси маълумотига кўра, Ўзбекистон ялпи ички маҳсулоти 2025 йилда 7,7 фоизга ўсган, 2026 йилнинг биринчи чорагида эса ўсиш 8,7 фоизгача тезлашган. Инфляция ҳам 2026 йил апрелига келиб 7 фоизгача пасайгани қайд этилган. Яъни макроиқтисодий манзара ташқи томондан анча ижобий кўринади.

Жаҳон банки ҳам 2025 йилда аҳоли даромадлари ўсиши паст даромадли қатламлар фойдасига ишлаганини, камбағаллик даражаси 2024 йилдаги 8,9 фоиздан 2025 йилда 5,8 фоизга тушганини, Жини коэффициенти эса 34,6 дан 32,7 га яхшиланганини билдирган. Расмий талқинга кўра, бу Ўзбекистонда даромадлар тақсимоти Россиядаги каби кескин ёмонлашаётгани эмас, аксинча, қисқа муддатда бир оз юмшаётганини кўрсатади.

Аммо бу ерда муҳим фарқ бор: даромад тенгсизлиги ва бойлик тенгсизлиги бир хил нарса эмас. Даромад – ойлик, пенсия, тадбиркорлик ёки трансферт орқали келадиган пул оқими. Бойлик эса уй-жой, ер, бизнес улуши, омонат, акция, олтин, валюта ва бошқа активлардир. Our World in Data изоҳига кўра, бойлик одатда даромаддан ҳам нотекисроқ тақсимланади, чунки у уй-жой, ер, депозит, қимматли қоғозлар каби активлардан иборат бўлади. Шунинг учун Ўзбекистонда ойликлар ўсиши ижобий кўрсаткич бўлса-да, активлар кимнинг қўлида жамланаётгани янада каттароқ савол бўлиб қолади.

Ўзбекистондаги асосий парадокс шунда: камбағаллик камайяпти, лекин ҳудудлар ва қатламлар ўртасидаги ҳаёт сифати фарқи сақланиб қоляпти. 2026 йил январь-март ойларида аҳоли жон бошига умумий даромад республика бўйича 6,9 миллион сўмни ташкил қилган. Аммо Тошкент шаҳрида бу кўрсаткич 19,1 миллион сўм бўлган, Наманганда эса 4,6 миллион сўм атрофида қолган. Яъни пойтахтда жон бошига даромад энг паст ҳудудлардан қарийб тўрт баравар юқори.

Маошларда ҳам шу манзара кўринади. 2026 йилнинг биринчи чорагида республика бўйича ўртача ойлик 6,8 миллион сўм бўлган. Тошкент шаҳрида эса ўртача ойлик 11,7 миллион сўмга етган, Қашқадарёда 4,7 миллион сўм, Сурхондарёда 4,7 миллион сўм атрофида қолган. Бундан ташқари, соҳалар ўртасида ҳам кескин фарқ бор: банк, суғурта ва молиявий воситачилик соҳасида ўртача ойлик 18,6 миллион сўм бўлгани ҳолда, таълимда 4,6 миллион сўм, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий хизматларда 4,1 миллион сўм атрофида.

Бу рақамлар Ўзбекистонда “ўртача ойлик ошди” деган гап ҳар бир хонадон учун бир хил маъно англатмаслигини кўрсатади. Пойтахтда молия, IT, савдо, транспорт ва хизматлар соҳаси тез ўсса, кўп ҳудудларда аҳоли ҳали ҳам паст маош, мавсумий иш, ўзини ўзи банд қилиш, пенсия, ижтимоий ёрдам ёки миграция пулларига таянади.

Аҳоли даромадлари таркиби ҳам шуни тасдиқлайди. 2026 йил биринчи чорагида умумий даромадлар таркибида меҳнат даромади 60,7 фоиз, трансферт даромадлари 27,5 фоиз, мулкдан келадиган даромад эса атиги 4,5 фоизни ташкил қилган. Шу билан бирга, Тошкент шаҳрида мулк ва ўз истеъмоли учун хизмат ишлаб чиқаришдан келадиган даромад улуши 21,3 фоизга етгани қайд этилган. Хуллас, активдан даромад олиш имконияти бутун мамлакат бўйича эмас, асосан пойтахт ва иқтисодий марказларда кўпроқ тўпланмоқда.

Кўчмас мулк эса Ўзбекистонда бойлик тўплашнинг энг муҳим каналларидан бирига айланмоқда. Марказий банк маълумотига кўра, 2025 йилда ипотека кредитлари ҳажми 21,2 триллион сўмга етган ва бир йилда 29 фоизга ошган. 2025 йил охирига келиб, кўп қаватли уйлар бирламчи бозорида нархлар сўмда 1,3 фоиз пасайган бўлса-да, доллар ҳисобида 5,7 фоизга ошган; иккиламчи бозорда эса нархлар долларда 7,9 фоизга кўтарилган. Ижара нархлари мамлакат бўйича долларда 8,3 фоизга ошган, Тошкентда эса ижара бозорида ўсиш тенденцияси сақланган.

Бу ерда ижтимоий хавф бор: уйи борлар учун кўчмас мулк қимматлашиши бойликнинг ошишига айланади; уйи йўқлар учун эса бу ижара, ипотека ва бошланғич тўлов юкининг оғирлашиши дегани. Демак, иқтисодий ўсиш аҳолининг бир қисмига актив қиймати ошиши орқали бойлик олиб келса, бошқа қисмига яшаш харажатлари ошиши сифатида таъсир қилиши мумкин.

Камбағалликнинг қисқариши ҳам муаммо тугади дегани эмас. CERR маълумотига кўра, 2025 йилда камбағаллик 5,8 фоизга тушган бўлса-да, мамлакатда ҳали 2,2 миллион киши камбағаллик чизиғидан пастда яшамоқда. Камбағал аҳоли сони энг кўп Самарқанд, Фарғона, Қашқадарё ва Андижон вилоятларида қайд этилган. Бу эса муаммо фақат фоизларда эмас, балки миллионлаб одамларнинг кундалик ҳаётида эканини кўрсатади.

Ўзбекистон учун яна бир муҳим савол — хусусийлаштириш ва капитал бозори кимга хизмат қилади? Reuters маълумотига кўра, президент Шавкат Мирзиёев 2026 йилда Тошкент халқаро молия марказини очиш режасини эълон қилган; унда фойда солиғи, ҚҚС, мулк солиғи ва божхона тўловлари ноль ставкада бўлиши, капитал ҳаракати эркинлиги кафолатланиши айтилган. Албатта, бу сармоя жалб қилиш учун катта имконият. Аммо агар бундай имкониятлар фақат йирик капитал эгалари, давлат активларига яқин гуруҳлар ёки пойтахтдаги молиявий доиралар учун очилса, у даромадни эмас, бойликни янада юқори қатламларда жамлаши мумкин.

Шунинг учун Ўзбекистонда Россиядагига ўхшаш парадокс тўлиқ шаклланган, деб айтишга ҳали эрта. Расмий маълумотларда камбағаллик пасаймоқда, Жини коэффициенти яхшиланмоқда, реал даромадлар ўсмоқда. Лекин хавфли тенденциялар бор: пойтахт ва ҳудудлар ўртасидаги фарқ катта, юқори маошли соҳалар чекланган марказларда жамланган, кўчмас мулк эгалари ва уйсизлар ўртасидаги фарқ кенгайиши мумкин, активдан даромад олиш имконияти эса ҳаммага бир хил очиқ эмас.

Хулоса шуки, Ўзбекистонда бугунги асосий савол “иқтисодиёт ўсаяптими?” эмас. У ўсаяпти. Асосий савол – “бу ўсиш кимнинг бойлигига айланяпти?” Агар ўсиш фақат ЯИМ, қурилиш, банклар, импорт-экспорт, кўчмас мулк ва сармоя бозорида кўринса-ю, таълим, тиббиёт, ҳудудий иш ўринлари ва оддий оила жамғармасига кучли таъсир қилмаса, статистика чиройли, жамият эса норози бўлиб қолиши мумкин.