Оққовоқ аҳолисининг мурожаатида тилга олинган ҳолатни жойига чиқиб кўрмасдан, лойиҳа ҳужжатлари ва геотехник ўлчовларсиз «дамба тез орада ўпирилади», деб айтишга асос йўқ.

Аммо дамбанинг ўзида ёки унинг бевосита этагида ер қазиш, қувур ётқизиш, доимий суғориш тизими барпо этиш ва дарахт экиш ҳақидаги маълумотлар рост бўлса, бу оддий ердан фойдаланиш масаласи эмас.

Ҳозирги маълумотлар асосидаги баҳолаш

Ўпирилиш эҳтимоли — аниқланмаган.

Эҳтимолий оқибатнинг оғирлиги — юқори.

Зудлик билан техник текширув ўтказиш зарурати — юқори.

Бу ерда «дамба» деганда сув омборининг катта тўғони эмас, канал сувини муайян сатҳда ушлаб турадиган кўтарма қирғоқ ёки тупроқ иншооти назарда тутилаётган бўлиши мумкин.

Аммо бундай иншоотнинг ёрилиши ҳам қисқа вақт ичида катта миқдорда сув чиқишига, пастликдаги ҳудудларни сув босишига, транспорт ва муҳандислик тармоқлари ишининг бузилишига олиб келиши мумкин.

Суғориш дамбага қандай таъсир қилади?

Тупроқ дамбанинг мустаҳкамлиги унинг қанчалик зичлангани ва ичига қанча сув сингишига боғлиқ. Дамба устидаги боғ мунтазам суғорилса, сув тупроқ қатламларига кириб, намланиш чегарасини кенгайтиради.

Тупроқ сувга тўйинган сари заррачалар ўртасидаги боғланиш заифлашиши, ғоваклардаги сув босими ортиши ва қияликнинг силжишга қаршилиги пасайиши мумкин.

Айниқса, ортиқча сувни чиқариб юборадиган дренаж тизими бўлмаса, дамбанинг ташқи этагида нам жойлар ва фильтрация оқимлари пайдо бўлади.

Канал дамбаларидаги бузилишларнинг асосий сабаблари қаторига тупроқ ва пойдевор орқали фильтрация, қияликнинг барқарорлигини йўқотиши ҳамда сиртқи эрозия киради.

Қувур учун қазилган траншея яширин йўлакка айланиши мумкин

Дамба танасини кесиб ўтган қувур ёки кабель траншеяси кейинчалик аввалги даражада зичланмаса, сув учун енгил ҳаракатланадиган йўлак пайдо бўлади. Сув шу йўлакдан сизиб, майда тупроқ заррачаларини ювиб чиқара бошлаши мумкин.

Бу жараён ички эрозия ёки пипинг деб аталади.

Аввалига дамбанинг ташқи томонида кичик намлик ёки лойқа сув кўринади. Кейин тупроқ ичидаги бўшлиқ кенгайиб, чўкиш, ёриқ ва ниҳоят тўсатдан ўпирилиш юз бериши мумкин.

Ички эрозия тупроқ дамбаларининг энг хавфли бузилиш механизмларидан бири ҳисобланади.

Шу сабабли дамба танаси, унинг қиялиги ёки этагида қувур ётқизиш оддий экскаватор иши эмас.

Қувурнинг жойлашуви, сув ўтказмайдиган туташмалари, траншеяни қайта зичлаш усули ва фильтр-дренаж ечимлари муҳандислик лойиҳаси билан асосланиши шарт.

«Тошкент бутунлай сувсиз қолади» деган даъво қанчалик асосли?

Бўзсув ва Қодирия тизимлари Тошкент шаҳри ҳамда вилоятининг сув ва энергетика инфратузилмасида муҳим ўрин тутади.

Бироқ мавжуд очиқ маълумотлар асосида битта дамба бузилса, пойтахтнинг барча аҳолиси ичимлик сувисиз қолади, деб қатъий хулоса чиқариб бўлмайди.

Тошкентнинг сув таъминоти бир нечта манба ва иншоотлар орқали амалга оширилади. Шунинг учун мурожаатдаги бу жумла энг оғир сценарий сифатида келтирилган, аммо гидравлик ҳисоб ва сув таъминоти операторининг расмий хулосасисиз тасдиқланган факт эмас.

Шу билан бирга, авария айрим ҳудудларда сув таъминотининг жиддий бузилишига, канал оқимининг тўхтатилишига, Қодирия иншоотлари ва ГЭС-11 фаолияти чекланишига олиб келиши мумкин.

2026 йилда Қодирия бош сув олиш иншоотидаги режали ишлар Қибрайнинг 18 та маҳалласига таъсир қилгани ҳам ушбу тизимнинг аҳамиятини кўрсатади.