Океанларда шундай медуза борки, у оддий маънода қаримайди. У жароҳат олса, оч қолса ёки ҳаётининг охирги босқичига етса, кўп жонзотлар каби ҳалок бўлмайди. Аксинча, ўз ҳаёт циклини орқага қайтаради – катта медуза ҳолатидан майда, содда тузилмали полип босқичига қайтиб, кейин яна қайта ўсади.

Олимлар бу жонзотни Turritopsis dohrnii деб атайди. Кенг жамоатчилик орасида эса у “ўлмас медуза” номи билан машҳур.

Бу медузанинг энг ҳайратланарли хусусияти шундаки, у биологик жиҳатдан ўзини қайта “ёшартириш” қобилиятига эга. Танаси стрессга учраганда у чўкиб, ҳаракатланиш қобилиятини йўқотади, майда желесимон тузилмага айланади ва қисқа вақт ичида қайтадан полип босқичига ўтади. Кейин шу полипдан яна янги медузалар пайдо бўлади.

Бу жараён трансдифференциация деб аталади. Яъни етук, махсус вазифага эга бўлган ҳужайралар бошқа турдаги ҳужайраларга айланади. Содда қилиб айтганда, бу капалакнинг яна қуртга айланишига ўхшайди. Фақат Turritopsis dohrnii буни бир марта эмас, назарий жиҳатдан қайта-қайта амалга ошириши мумкин.

2022 йилда Испаниядаги Овьедо университети олимлари ушбу медузанинг геномини ўрганиб, уни ҳаёт циклини орқага қайтара олмайдиган яқин тур билан таққослади. Тадқиқот натижаларига кўра, “ўлмас медуза”да ДНКни тиклаш, теломерларни ҳимоя қилиш ва ҳужайраларни қайта дастурлаш билан боғлиқ механизмлар кучлироқ ишлайди.

Айнан шу омиллар унинг биологик “орқага қайтиш” қобилиятини тушунтириши мумкин. Бутун ўзгариш жараёни эса тахминан 24–36 соат ичида содир бўлади.

Бироқ бу медуза мутлақ маънода ўлмас эмас. Уни йиртқичлар еб қўйиши, касаллик, ифлосланиш ёки ташқи муҳит таъсири ҳалок қилиши мумкин. Табиатда уларнинг кўпи ҳаёт циклини орқага қайтаришга улгурмасдан нобуд бўлади.

Шунинг учун олимлар уни “абадий яшайдиган” жонзот эмас, балки қариш ва ўлим жараёнини биологик жиҳатдан вақтинча четлаб ўта оладиган ноёб организм сифатида баҳоламоқда.

Шунга қарамай, Turritopsis dohrnii табиатдаги энг ғаройиб сирлардан бирини очиб берди: ҳаёт баъзи шароитларда фақат олдинга эмас, орқага ҳам ҳаракат қилиши мумкин.

Инсон ҳали қаришни тўхтатиш ёки ўлимни енгиш йўлини топгани йўқ. Аммо тирноқдан ҳам кичик, деярли кўринмас бу медуза олимларга ҳаёт, қариш ва ҳужайраларнинг қайта тикланиши ҳақида янги саволлар бермоқда.

Унинг “ўлмаслиги” мутлақ эмас. Лекин биология нуқтаи назаридан, ўлим бу жонзот учун ҳар доим ҳам охирги нуқта эмас.