2016 йилда Шавкат Мирзиёев судьялар ҳақида жуда кескин гапирган эди:
“Биронта суд оқлов қарорига қўл қўйганми? Нечта? Қачон? Минг афсус, бўлса битта ё иккита…”

Видео

10 йил олдин “жазо, жазо” деб танқид қилинган суд тизими бугун ҳақиқатан ўзгардими?


Бу оддий танқид эмасди. Бу бутун суд тизимига берилган оғир савол эди: суд жазолаш машинасими ёки адолат излайдиган жойми?


Ўша пайтда вазият шундай эдики, оқлов ҳукми деярли “фавқулодда ҳодиса”га айланганди. Расмий маълумотга кўра, 2017 йилгача бўлган охирги беш йилда атиги 7 нафар шахс оқланган. 2017 йилнинг 10 ойида эса 191 нафар шахсга нисбатан оқлов ҳукми чиқарилган.


Бу рақамнинг ўзиёқ кўп нарсани англатади.
Демак, муаммо қонунда эмас, амалиётда бўлган. Судья “айбсиз” дейишга қўрққан. Тергов хато қилган бўлса ҳам, суд уни тузатиш ўрнига ишни яна терговга қайтарган. Натижада одам йиллаб сарсон бўлган, оила азият чеккан, жамият эса “барибир суд қамайди ” деган қўрқув билан яшаган.


Бугун, орадан қарийб 10 йил ўтиб, савол яна ўша:


Барибир суд қамаб юборадими?
Тўғри, рақамларга қарасак, ўзгариш бор. Масалан, 2020 йилнинг ўзида 719 нафар фуқаро оқлангани Президент мурожаатномасида айтилган. 2025 йил якунлари бўйича эса Олий суд расмийси судлар томонидан қарийб 422 нафар шахс оқланганини маълум қилган. Шунингдек, 15 992 нафар шахсга нисбатан асоссиз қўйилган қўшимча айбловлар олиб ташланган ёки ўзгартирилган.


Бу аввалги “бир ёки икки оқлов” даври билан солиштирганда катта фарқ.
Лекин саволнинг иккинчи томони ҳам бор: одамлар судга ишонишни бошладими?
Чунки адолат фақат рақам билан тикланмайди. Адолат дегани суд залидан оқланиб чиқишгина эмас. Адолат дегани терговчи бошидан хато қилинмаслиги. Прокурор айбловни кўр-кўрона ҳимоя қилмаслиги. Судья эса лавозимдан, телефон қўнғироғидан, “юқоридан гап бўлди” деган эски одатдан қўрқмаслиги.


Агар бегуноҳ одам аввал ҳибсга олиниб, оиласи шарманда бўлиб, соғлиғи кетиб, кейин бир неча йилдан сўнг оқланса, бу ҳам тўлиқ адолат эмас. Бу кечиккан адолат. Кечиккан адолат эса кўпинча ярим адолат бўлиб қолади.


Шу боис Мирзиёевнинг ўша гаплари бугун ҳам актуал эшитилади:


“Қайси жамиятда яшаяпсизлар?”
Бу савол фақат судьяларга эмас. Терговчига ҳам. Прокурорга ҳам. Адвокатга ҳам. Мансабдорга ҳам. Ҳатто бизга, жамиятга ҳам тегишли.


Чунки адолатли суд фақат Президент танқиди билан қурилмайди. Уни ҳар куни, ҳар бир ишда, ҳар бир қарорда ҳимоя қилиш керак.


Ҳа, 10 йил олдинги манзара билан бугунги манзара бир хил эмас. Оқлов ҳукмлари бор. Суд залидан озод қилинаётганлар бор. Асоссиз айбловлар олиб ташланаётгани бор.
Лекин ҳақиқий мезон битта: Оддий одам суд биносига кираётганда “мени эшитишади” деб ўйлаяптими ёки “барибир ҳукм тайёр” деб қўрқаяптими?
Ана шу саволга жамият ишонч билан “ҳа, эшитишади” деб жавоб бера олган куни, Мирзиёевнинг ўша аччиқ гапларига ҳақиқий жавоб берилган бўлади.