«50 минг доллар пора бераётганда қўлга тушяпти, машина олишда қўлга тушяпти, 30 минг пора билан қўлга тушяпти. Нима, тизим бўлиб кетганми Самарқандда?!» – дея таъкидлаган эди Ўзбекистон прзезиленти.
Бу гапларни Президент Шавкат Мирзиёев бундан роппа-роса беш йил муқаддам 2021 йилнинг 28 май куни бўлиб ўтган ҳукумат селекторида айтган эди.

Видео

Пора олганлар ушланяпти. Лекин порахўрлик механизмлари сақланиб қолса, бу кураш қанчалик самара беради? Элтузар видеосида коррупциянинг илдизига назар ташлаймиз. ⚖️

Президент коррупция масаласига тўхталиб, унга қарши курашишни кучайтириш кераклигини қатъиян таъкидлаган эди.
Беш йил ичида юзлаб мулозимлар пора олаётиб қўлга тушди, кўплари қамалди ва кўп ўтмай яна озод этилди.
Хўш, нега коррупцияга қарши курашиш кутилган натижани бермаяпти?
Коррупцияга қарши кураш кутилган натижани бермаётганининг асосий сабаби биттадир: пора олаётган одамлар ушланяпти, лекин пора туғдираётган тизим тўлиқ ўзгармаяпти.
Ўзбекистон Коррупция индексида дуёнинг 180 давлати ичида 121-ўринни, 100 баллдан 32 баллни олган. Бу аввалги йилларга нисбатан катта силжиш эмас, яъни муаммо сақланиб қоляпти.
Мисол учун, 2024 йилда 4 904 нафар мансабдор шахсга нисбатан жиноий иш қўзғатилгани, бу 2023 йилдаги 3 575 ҳолатдан 37,2 фоиз кўп экани айтилган. Бу рақам икки нарсани кўрсатади: бир томондан, фош этиш кучайган; иккинчи томондан, коррупция ҳали ҳам оммавий ва тизимли даражада.
Сабаблар эса қуйидагича.

Биринчиси, жазо муқаррарлиги етарли эмас.

Коррупцияда энг катта тўсиқ жазонинг оғирлиги эмас, унинг муқаррарлигидир. Амалдор “ушлансам ҳам қутулиб кетаман, жазо енгиллашади, озодликка чиқаман, мулким сақланади” деб ўйласа, пора хавфи уни тўхтатмайди. Шунинг учун қамоққа олишлар кўп бўлса ҳам, тизим қўрқмайди. Президент айтган “қонун устувор, жазо муқаррар бўлиши керак” деган гап айнан шу нуқтага бориб тақалади.

Иккинчиси, мансабдорнинг бойлиги ва даромади очиқ кўринмайди.

Активлар декларацияси тўлиқ, оммавий ва самарали ишламаса, амалдорнинг расмий маоши билан уйи, машинаси, бизнеси, қариндошлари номидаги мулки ўртасидаги фарқни жамият ҳам, журналист ҳам, парламент ҳам текшира олмайди. 2023 йилги фуқаролик жамияти ҳисоботида Ўзбекистонда давлат хизматчилари учун активларни декларация қилиш тизими ҳали мавжуд эмаслиги қайд этилган.

Учинчиси, коррупция фақат “пора олган шахс” муаммоси сифатида кўрилмоқда.

Аслида пора кўпинча рухсатнома, тендер, ер ажратиш, қурилиш, солиқ, божхона, тиббиёт, таълим, ишга қабул қилиш каби соҳалардаги ноаниқ қоидалардан туғилади. Қоида қанча мавҳум бўлса, амалдорнинг “ихтиёри” шунча катта бўлади. Ихтиёр катта бўлса, пора учун бозор пайдо бўлади.

Тўртинчиси, пастки бўғин қаттиқ жазоланади, юқоридаги сиёсий-иқтисодий ҳимоя занжирлари эса кўпинча очилмайди.

Ҳоким ёрдамчиси, инспектор, врач, директор ёки кадастр ходими ушланиши мумкин. Лекин у кимга улуш берган, ким уни лавозимга қўйган, ким ҳимоя қилган, қайси “схема” орқали пул юқорига чиққан деган саволлар охиригача очилмаса, тизим ўзини қайта тиклайди. Бир одам кетади, ўрнига бошқаси келади.

Бешинчиси, давлат харидлари ва тендерларда ҳақиқий рақобат ҳамма жойда ҳам таъминланмаган.

Коррупциянинг энг катта манбаи майда пора эмас, бюджет пули тақсимланадиган жойлардир. Қурилиш, инфратузилма, тиббий ускуналар, мактаб-таъмирлаш, йўл, коммунал лойиҳаларда тендер формал ўтса, ғолиб олдиндан маълум бўлса, коррупция “қонуний шартнома” кўринишига киради.

Олтинчиси, мустақил назорат институтлари етарлича кучли эмас.

Коррупцияни фақат прокуратура ёки махсус агентлик билан енгиб бўлмайди. Бунинг учун мустақил суд, эркин журналистика, кучли парламент назорати, очиқ маълумотлар, ҳимояланган whistleblower, фуқаролик жамияти ва рақобатли сиёсий муҳит керак. Transparency International ҳам минтақа бўйича коррупцияни кучайтирувчи омиллар қаторида заиф адолат тизимларини қайд этади.

Еттинчиси, мансабдорлик ҳали ҳам хизмат эмас, ресурсга кириш эшиги сифатида кўрилади.