Россия президенти Владимир Путин ва Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёевнинг 31 август куни Бишкекдаги учрашуви одатдаги дипломатик протоколдан фарқли бир детал билан эътибор тортди. Кремль учрашув ҳақида атиги бир жумлалик хабар тарқатди: унда музокаралар мазмуни, икки томонлама муносабатлар ёки эришилган келишувлар ҳақида деярли ҳеч нарса айтилмади. Eurasianet нашри айнан шу ҳолатни Москва ва Тошкент муносабатларида маълум совуқлик пайдо бўлаётганининг белгиси сифатида талқин қилмоқда.

Бу хулосани қатъий факт деб қабул қилишга ҳозирча асос йўқ. Чунки Ўзбекистон президенти матбуот хизмати айни учрашувни мутлақо бошқача руҳда ёритди. Расмий Тошкентга кўра, Мирзиёев ва Путин кенг қамровли стратегик шериклик ва иттифоқчиликни мустаҳкамлаш, саноат, энергетика, металлургия ва транспортдаги қўшма лойиҳаларни жадаллаштиришни муҳокама қилган. 2026 йил бошидан икки давлат ўртасидаги савдо 12 фоизга ошган.

Шунинг учун гап Россия–Ўзбекистон муносабатларининг инқирози ҳақида эмас. Аксинча, икки мамлакат ўртасида иқтисодий ва сиёсий боғлиқлик ҳали ҳам жуда катта. Аммо муносабатларнинг ички табиати ўзгариб бормоқда: Тошкент Москва билан яқин ҳамкорликни сақлаган ҳолда, Россиянинг Марказий Осиёдаги анъанавий устунлигини автоматик равишда тан олишдан тобора узоқлашмоқда.

Бу ўзгаришнинг энг муҳим белгиси Ўзбекистон ташқи сиёсатининг диверсификациясидир.

Бишкекда Мирзиёев Путин билан учрашган куннинг ўзида АҚШ президенти Дональд Трампнинг Жанубий ва Марказий Осиё бўйича махсус вакили Серджио Горни ҳам қабул қилди. Учрашувда энергетика, транспорт, критик минераллар, рақамли технологиялар, сунъий интеллект ва қишлоқ хўжалигида АҚШ билан қўшма лойиҳалар, шунингдек C5+1 форматидаги ҳамкорлик муҳокама қилинди.

Бу Москвага қарши қаратилган қадам бўлиши шарт эмас. Лекин рамзий жиҳатдан аҳамиятли: Россия ва Хитой Ғарбга муқобил геосиёсий майдон сифатида кўрсатишга ҳаракат қилаётган ШҲТ саммити доирасида Ўзбекистон раҳбарининг юқори мартабали АҚШ вакили билан стратегик ҳамкорликни муҳокама қилиши Тошкент бир геосиёсий лагерга боғланиб қолишни истамаётганини кўрсатади.

Яна бир муҳим сигнал мудофаа соҳасидан келди. Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги Хитойда ишлаб чиқарилган J-10C қирувчи самолётлари мамлакат ҳаво ҳудудини қўриқлашга киришганини намойиш қилди. Бу ерда гап шунчаки янги самолёт сотиб олиш ҳақида эмас. Ўзбекистон армияси тарихан совет ва Россия ҳарбий техникасига қаттиқ боғланган. Хитой қирувчиларининг пайдо бўлиши ҳарбий-техник ҳамкорлик ҳам диверсификация қилинаётганини англатади.

Россия учун бу иқтисодий йўқотишдан ҳам кўра каттароқ геосиёсий сигнал бўлиши мумкин. Чунки қурол-яроғ экспорти Москва учун постсовет ҳудудида таъсирни сақлаб туриш воситаларидан бири эди. Энди эса Россиянинг энг кучли рақобатчиси Ғарб эмас, балки Хитойнинг ўзи бўлиб чиқмоқда.

Муносабатлардаги яна бир нозик нуқта – тарихий хотира масаласи.

Мирзиёев маъмурияти сўнгги йилларда совет репрессиялари қурбонларини оқлаш ва улар хотирасини давлат даражасида тиклашга катта эътибор бермоқда. Eurasianet Путин учун бу сиёсат ҳам ноқулай бўлиши мумкинлигини таъкидлайди: Кремль совет тарихини, айниқса Иккинчи жаҳон уруши ва СССРнинг буюк давлат сифатидаги меросини Россиянинг бугунги сиёсий идентификациясининг муҳим қисмига айлантирган.

Тошкент эса бу тарихга бошқа нуқтаи назардан қарамоқда – мустамлакачилик, сиёсий репрессиялар, жадидларнинг йўқ қилиниши ва 1980-йиллардаги “Ўзбек иши” каби воқеалар миллий тарихнинг фожиали саҳифалари сифатида қайта баҳоланмоқда.

Бу ҳозирча Россияга қарши сиёсат эмас. Аммо тарихий нарративдаги фарқ узоқ муддатда муҳим: Ўзбекистон ўз давлатчилигини Москва марказида турган совет тарихи давоми сифатида эмас, балки ундан олдин мавжуд бўлган ва мустақиллик билан қайта тикланган миллий давлатчилик сифатида қурмоқда.

Айни пайтда Россиянинг ўзи ҳам Тошкент учун аввалгидек мутлақо алмаштириб бўлмайдиган шерик эмас.

Бу, масалан, атом энергетикасида кўринади. Росатом Ўзбекистоннинг биринчи атом электр станцияси лойиҳасида асосий ҳамкор бўлиб қолмоқда. Июнь ойида Мирзиёевнинг Санкт-Петербург сафари чоғида атом станцияси қурилиши расман бошланган эди. Аммо Росатомнинг молиявий имкониятлари ҳақида саволлар пайдо бўлган: компания раҳбари 2026 йилда инвестиция дастури оғир иқтисодий шароит сабаб кескин қисқартирилишини айтган.

Бундан ҳам қизиғи, 2 сентябрь куни Мирзиёев Жиззахдаги атом станцияси қурилишини кўздан кечирганда лойиҳани бошқариш, техник назорат ва технологик ечимларни мустақил экспертизадан ўтказиш учун етакчи хорижий инжиниринг компаниялари иштирокида қўшма корхона ташкил этиш таклифи илгари сурилди. Бу Росатом лойиҳадан чиқариляпти дегани эмас, аммо Тошкент Россия технологияси устидан ҳам ташқи назорат ва муқобил экспертиза механизмларини яратишга интилаётганини кўрсатади.

Шу нуқтада Россия–Ўзбекистон муносабатларидаги асосий ўзгариш кўринади.

Шавкат Мирзиёев даврида Ўзбекистон Россиядан узоқлашиш сиёсатини олиб бормаяпти. Аксинча, иқтисодий муносабатлар кенгайди. Мирзиёев июнь ойида Санкт-Петербург халқаро иқтисодий форумида иштирок этиб, Россия билан ҳатто “Евроосиё технологик индустриализация камари” ва қўшма рақамли экотизим яратиш каби янги ташаббусларни таклиф қилди.

Бироқ Тошкентнинг Москва билан муносабатлар формуласи ўзгармоқда.

Аввалги моделда Россия Марказий Осиё учун асосий сиёсий, иқтисодий ва хавфсизлик маркази эди. Янги моделда эса Россия муҳим, ҳатто айрим соҳаларда ҳал қилувчи шерик, лекин ягона марказ эмас. Хитой – инвестиция, саноат ва энди ҳарбий технологияларда; АҚШ – инвестиция, критик минераллар, технология ва сиёсий мувозанатда; Европа Иттифоқи, Туркия ва Форс кўрфази давлатлари эса савдо ва капитал манбаи сифатида параллел равишда кучаймоқда.

Бу сиёсатни “Россиядан юз ўгириш” деб аташ нотўғри бўлади. Уни стратегик автономия сиёсати деб таърифлаш аниқроқ.

Тошкентнинг мақсади Россия билан алоқаларни қисқартириш эмас, балки Россияга қарамликни камайтиришдир.

Айнан шу фарқ Москва учун муҳим.

Украина уруши Россиянинг иқтисодий ва ҳарбий ресурсларини банд қилиб турган бир пайтда Марказий Осиё давлатларининг манёвр имкониятлари кенгайди. Илгари Москва қаттиқ эътироз билдириши мумкин бўлган қадамлар – Хитойдан қирувчи самолётлар олиш, АҚШ билан стратегик ҳамкорликни чуқурлаштириш, совет репрессияларини миллий тарих нуқтаи назаридан қайта баҳолаш – энди Тошкент томонидан анча эркин амалга оширилмоқда.

Шу билан бирга, Eurasianet мақоласидаги яна бир даъво – Россия Ўзбекистонни Украина уруши билан боғлиқ қурол ишлаб чиқариш ёки таъмирлаш схемаларига жалб қилишга урингани ва Тошкент бунга қизиқиш билдирмагани – жуда жиддий иддао. Уни мустақил, очиқ ва ишончли манбалар билан тасдиқлаш ҳозирча қийин. Шунинг учун буни Россия норозилигининг исботланган сабаби эмас, балки мақола муаллифи келтираётган эҳтимолий омил сифатида қабул қилиш тўғрироқ.

Умуман олганда, Путиннинг Мирзиёевдан шахсан “хафа” ёки “норози” эканини Кремлнинг бир жумлалик баёноти асосида аниқ айтиш қийин. Дипломатик протоколдаги бундай деталлар сигнал бўлиши мумкин, аммо ўз-ўзича далил эмас.

Лекин мақола кўтарган каттароқ масала анча асосли: Россия–Ўзбекистон муносабатларида кучлар нисбати аста-секин ўзгармоқда.

Москва Тошкентга ҳали ҳам керак. Лекин Тошкентнинг Москвага эҳтиёжи аввалгидек мутлақ эмас.

Россия Ўзбекистон учун меҳнат миграцияси, савдо, энергетика, саноат, хавфсизлик ва маданий алоқаларда улкан аҳамиятга эга бўлиб қолади. Шу сабаб Тошкент Москва билан очиқ қарама-қаршиликдан манфаатдор эмас. Аммо Ўзбекистоннинг иқтисодий салоҳияти, аҳолиси ва минтақавий сиёсий вазни ортиб боргани сари у Россия билан муносабатларни “катта ва кичик шерик” моделида эмас, тенг манфаатларга асосланган муносабат сифатида қуришга ҳаракат қилмоқда.

Шу маънода Бишкекдаги бир жумлалик Кремль баёноти ҳақиқатан ҳам рамзий бўлиши мумкин. Агар у норозилик сигнали бўлса, унинг сабаби битта самолёт хариди, битта АҚШ делегацияси ёки тарих ҳақидаги битта нутқ эмас.

Асосий сабаб чуқурроқ: Москва Марказий Осиёда ўз таъсирини аввалгидек табиий ва кафолатланган ҳолат деб қабул қила олмай қолмоқда. Тошкент эса Россия билан иттифоқчиликни сақлаган ҳолда, ташқи сиёсатда қарор қабул қилиш эркинлигини кенгайтирмоқда.

Бошқача айтганда, Ўзбекистон Россиядан кетмаяпти. У Россия атрофида айланишни тўхтатиб, ўз ташқи сиёсатининг марказига ўзи чиқмоқда.