Россияга нисбатан санкциялар энди фақат сиёсий босим воситаси эмас – улар бутун минтақадаги савдо ва молиявий ҳисоб-китоб занжирига бевосита таъсир қилаётган омилга айланди. Айниқса, нефть маҳсулотлари савдосида бу таъсир яққол сезилмоқда. Банк ўтказмалари мураккаблашяпти, айрим тўловлар воситачи банклар орқали амалга оширилмоқда, суғурта ва логистика харажатлари ошиб бормоқда. Энг муҳими, Россия билан ишлайдиган компания ва банклар иккиламчи санкциялар хавфини ҳам ҳисобга олишга мажбур.

Шунинг учун бугун масала фақат «бензин борми ёки йўқми?» деган савол билан чекланмайди. Маҳсулот бор бўлиши мумкин, шартнома ҳам тузилган бўлиши мумкин, аммо пул ўтказиш, вагон топиш, транзитни келишиш, суғурта ва етказиб бериш жараёнида пайдо бўладиган битта тўсиқ ҳам бутун занжирни секинлаштириши мумкин.

Натижада нефть маҳсулоти экспортга расман тақиқланмаган тақдирда ҳам, уни харидорга етказиб бериш қимматроқ, секинроқ ва таваккалчиликка бой жараёнга айланади.

Ўзбекистон учун энг жиддий сигнал ҳам шу ерда.

Минтақада ёқилғи бозорининг барқарорлиги энди фақат Россия ёки Қозоғистон қанча нефть қазиб олаётганига боғлиқ эмас. Экспорт чекловлари, санкциялар, банк тўловлари, темир йўл логистикаси, транзит имкониятлари, мавсумий талаб ва қўшни давлатларнинг ички бозорни ҳимоя қилиш сиёсати бир вақтнинг ўзида нарх ва таъминотга таъсир кўрсатмоқда.

Яъни олдин «ишлаб чиқариш бор – демак, таъминот ҳам бўлади» деган оддий мантиқ ишлаган бўлса, бугун бу формула анча мураккаблашган.

Қозоғистон ёки Россия ички бозорида бензин ва дизель танқислиги хавфи пайдо бўлса, улар учун биринчи вазифа Ўзбекистонни эмас, ўз истеъмолчисини таъминлаш бўлади. Бундай шароитда экспортга вақтинчалик чеклов ёки тақиқ жорий қилиниши мутлақо кутилмаган қадам эмас.

Бу эса Ўзбекистон учун бир муҳим ҳақиқатни яна бир бор кўрсатади: ташқи таъминотга ортиқча ишониб бўлмайди.

Албатта, Қозоғистонда экспорт чеклови жорий қилиниши Ўзбекистонда эртагаёқ бензин нархи кескин ошади, дегани эмас. Бундай тўғридан-тўғри хулоса соддалаштирилган бўлар эди. Ўзбекистон ички бозоридаги нархга маҳаллий ишлаб чиқариш, мавжуд захиралар, импорт шартномалари ва давлатнинг бозорга аралашув имкониятлари ҳам таъсир қилади.

Аммо хавф бошқа жойда.

Агар бир вақтнинг ўзида Қозоғистон экспортни қисқартирса, Россияда ички талаб ошса, банк тўловларида муаммо кучайса ва логистика харажатлари кўтарилса, Ўзбекистон импортчилари бир неча томондан босим остида қолиши мумкин.

Шунда бозордаги муаммо фақат «бензин қимматлашдими?» деган савол эмас, балки «керакли ҳажмни қаердан ва қандай нархда оламиз?» деган стратегик масалага айланади.

Энг хавфлиси – минтақада бир нечта давлат бир вақтнинг ўзида бир хил манба учун рақобатлаша бошласа. Бундай вазиятда ким кўпроқ тўлай олса, кимда логистика тезроқ бўлса ва ким узоқ муддатли шартномаларни олдиндан таъминлаган бўлса, ўша устунликка эга бўлади.

Ўзбекистон эса бу рақобатга охирги дақиқада қўшилмаслиги керак.

Шу боис масала фақат нархни вақтинча ушлаб туришда эмас. Нефть маҳсулотлари бўйича етарли захира яратиш, импорт манбаларини диверсификация қилиш, муқобил логистика йўналишларини олдиндан тайёрлаш ва ички қайта ишлаш имкониятларини кенгайтириш тобора стратегик заруратга айланмоқда.

Чунки ташқи бозордаги ҳар бир чекловни фавқулодда режимда ҳал қилиш мумкин эмас.

Бугун Қозоғистон экспортни чеклаши мумкин, эртага Россияда ички талаб ошиб кетиши мумкин, индинга эса банк ёки транзит билан боғлиқ янги муаммо пайдо бўлади. Агар импорт тизими бир-икки йўналишга қаттиқ боғланган бўлса, ҳар бир ташқи ўзгариш Ўзбекистон ички бозори учун алоҳида хавфга айланади.

Шу маънода, Қозоғистондаги қарорни фақат қўшни давлатнинг ички чораси сифатида қабул қилиш хато бўлади.

Ёқилғи хавфсизлиги энди Ўзбекистон учун фақат нефтни қаердан сотиб олиш масаласи эмас. Бу – захира, банк тизими, логистика, импорт географияси ва ички ишлаб чиқаришни бир бутун стратегия сифатида бошқариш масаласи.

Акс ҳолда, ташқи бозордаги навбатдаги чеклов ёки санкция таъсири яна ички бозорда шошилинч чоралар билан бартараф этиладиган муаммога айланиши мумкин.