Миграция агентлиги атрофидаги можаро энди бир мансабдор ёки бир собиқ ходим ўртасидаги шахсий қарама-қаршилик доирасидан чиқиб кетди. Азизбек Тоштемировнинг янги мурожаатида Беҳзод Мусаев билан бир қаторда Афзал Ирматов номи ҳам қайта тилга олиниши бу ишни янада нозик нуқтага олиб келди. Эътибор энди миграция тизимида йиллар давомида такрорланаётган ишонч инқирозига қаратилмоқда.

Албатта, ҳеч бир шахс суд ҳукмисиз айбдор деб эълон қилинмаслиги керак. Тоштемировнинг гаплари ҳам, агентликка нисбатан айтилган бошқа даъволар ҳам ҳуқуқий текширувдан ўтмасдан туриб тасдиқланган факт сифатида тақдим этилмаслиги лозим. Бироқ демократик бошқарувда яна бир муҳим қоида бор: жиддий иддаоларга “асоссиз”, “текширилмаган”, “бир томонлама” деб жавоб беришнинг ўзи етарли эмас. Давлат идораси жамоатчиликка “ишонинглар” демайди; у “мана ҳужжат, мана текширув, мана ҳисобот, мана жавобгарлик” дейди.

Агар шундай можаро Ғарб мамлакатларидан бирида юз берганида, биринчи реакция ОАВ ва жамоатчилик томонидан бўларди. Йирик таҳририятлар масалани бир кунлик шов-шув сифатида эмас, узоқ давом этадиган жамоатчилик эътиборидаги иш сифатида кўрарди. Улар муаммони шахсий можародан тизимли ўзанга бурган бўларди.

Кореяга ишчи юбориш тизими қандай ишлаган? Хусусий бандлик агентликлари қайси шартлар асосида жалб қилинган? Фуқаролардан қанча пул йиғилган? Бу пуллар қаерга кетган? Бюджет маблағлари қандай сарфланган? Мансабдорларга берилган совғалар, буюртмалар ёки хизматлар бўлганми? Собиқ ходимларнинг гаплари нега айнан ҳозир чиқмоқда? Уларнинг ўзига нисбатан босим ёки “подстава” бўлгани ҳақидаги иддаолар қандай текширилади?

Ғарбда бундай ҳолатда журналистлар фақат баёнот кутмайди. Улар ҳужжат сўрайди. Шартномалар, тендерлар, хизмат сафарлари, ички ёзишмалар, бюджет харажатлари, хусусий агентликлар билан тузилган келишувлар, суд қарорлари, апелляция ва кассация ҳужжатлари, хизмат текширувлари, ички аудит ҳисоботлари талаб қилинади. Ҳар бир раддияга қарши битта савол қўйилади: “Буни қайси ҳужжат билан исботлайсиз?”

Иккинчи босқичда парламент ёки унга ўхшаш сиёсий назорат механизми ҳаракатга келади. Вазирлик ёки агентлик раҳбари қўмитага чақирилади. У ерда “биз текширяпмиз” деган умумий гаплар эмас, аниқ жавоблар сўралади. Қайси иддао бўйича қандай текширув бошланган? Текширувни ким олиб бормоқда? Текширувда манфаатлар тўқнашуви йўқми? Агентликнинг ўзи ўзини текширяптими ёки мустақил орган жалб қилинганми? Фуқаролардан пул йиғилган бўлса, уларнинг ҳуқуқи қандай ҳимоя қилинади? Ишга кетиш умидида кредит олган, қарзга ботган одамларга давлат қандай жавоб беради?

Учинчи босқичда ҳукумат сиёсий қарор қабул қилишга мажбур бўлади. Агар иддаолар жуда жиддий бўлса, агентлик раҳбари ёки тегишли масъул шахслар текширув тугагунча лавозимидан четлаштирилиши мумкин. Бу айбдорликни тан олиш эмас. Бу – текширувга таъсир ўтказмаслик, ҳужжатларнинг сақланиши, ходимлар ва гувоҳлар эркин гапириши учун зарур бўлган институционал эҳтиёт чораси. Демократик бошқарувда “лавозимда қолиш ҳуқуқи”дан кўра “текширувга ишонч” муҳимроқ ҳисобланади.

Тўртинчи босқичда мустақил аудит ёки махсус комиссия тузилиши мумкин. Миграция каби соҳада бу айниқса муҳим. Чунки бу ерда гап фақат давлат аппаратининг ички муаммоси ҳақида эмас; ишсизлик, камбағаллик, ташқи меҳнат бозори, минглаб фуқароларнинг умиди, кредитлари, оилавий тақдири ва давлатга ишончи ҳақида кетади. Шунинг учун Ғарб мамлакатларида бундай можаро одатда молиявий аудит, маъмурий текширув, этика текшируви ва жиноий терговга ажратиб кўрилади. Ҳаммаси бир қопга солинмайди. Қайси масала коррупция эҳтимоли, қайси масала хизмат интизоми, қайси масала сиёсий масъулият, қайси масала бошқарувдаги носозлик экани алоҳида белгиланади.

Бешинчи муҳим йўналиш – whistleblower, яъни ички маълумот берувчи шахслар масаласи. Агар собиқ ёки амалдаги ходим давлат идорасидаги қонунбузарликлар ҳақида гапирса, нормал тизим биринчи навбатда унинг шахсига ҳужум қилишга эмас, айтган маълумотининг текширишга арзийдиган жиҳати бор-йўқлигини аниқлашга ҳаракат қилади. Агар у ёлғон гапирган бўлса, бу ҳам ҳуқуқий тартибда баҳоланади. Аммо агар у ҳақиқатан ички ноқонуний механизмлар ҳақида сигнал берган бўлса, у ҳимоя қилиниши керак. Акс ҳолда тизимдаги бошқа ходимлар ҳам гапиришдан қўрқади ва коррупция янада чуқурроқ яширинади.

Олтинчи жиҳат – суд ва прокуратуранинг очиқлиги. Афзал Ирматов билан боғлиқ ҳолатда жамоатчиликни чалғитаётган асосий нуқта шунда: аввал ушлангани, кейин биринчи инстанцияда оғир жазо берилгани, кейин апелляцияда жазо ўзгаргани, кейин кассацияда реабилитация қилингани айтилмоқда. Бундай ҳуқуқий траекториянинг ўзи жамоатчиликда савол туғдиради. Бу ерда ҳам “суд шундай қарор қилди” деган умумий жумла етарли эмас. Қандай айблов бўлган? Нима учун биринчи инстанция бошқача, кейинги босқичлар бошқача хулоса қилган? Терговда хатолар бўлганми? Далиллар етарсиз бўлганми? Ёки иш бошиданоқ нотўғри қурилганми? Агар инсон айбсиз деб топилган бўлса, унинг обрўси қандай тикланади? Агар тизимда ҳақиқатан муаммо бўлган бўлса, у қаерда қолди?

Ғарбда ОАВ айнан шу нуқтани ушларди: бир идора атрофида бир неча йил давомида бир неча раҳбар, бир неча ходим, бир неча жиноий иш, бир неча зиддиятли суд қарори, бир неча собиқ ходим баёноти пайдо бўлса, бу тасодифми ёки тизимли инқирозми? Жамоатчилик учун асосий савол ҳам шу бўларди.

Ҳукуматнинг энг нотўғри йўли – можарони “обрўга ҳужум” деб кўриш. Чунки давлат идорасининг обрўси танқидни ўчириш билан эмас, танқидга очиқ, ҳужжатли ва ҳалол жавоб бериш билан тикланади. Агар иддаолар ёлғон бўлса, энг кучли раддия – очиқ ҳужжатдир. Агар иддаоларда асос бўлса, энг тўғри йўл – айбни қуйи бўғин ходимларига юклаб, юқоридаги қарор қабул қилувчиларни сояда қолдирмасликдир.

Бундай вазиятда Ғарб ҳукумати эҳтимол қуйидаги қарорларни қабул қилган бўларди: биринчидан, агентлик раҳбариятига нисбатан мустақил хизмат текшируви бошланади; иккинчидан, миграция дастурлари, хусусий агентликлар, фуқаролардан йиғилган тўловлар ва бюджет харажатлари бўйича алоҳида аудит тайинланади; учинчидан, парламент қўмитаси очиқ эшитув ўтказади; тўртинчидан, собиқ ва амалдаги ходимлардан гувоҳлик олиш учун хавфсиз канал очилади; бешинчидан, терговга таъсир қилиши мумкин бўлган раҳбарлар вақтинча четлаштирилади; олтинчидан, жамоатчилик учун оралиқ ҳисоботлар эълон қилинади.

Энг муҳими, бундай можаро “бир баёнот билан ёпиладиган” иш бўлмасди. Чунки миграция соҳаси оддий бюрократик хизмат эмас. Бу – одамларнинг тирикчилик йўли. Бу – чет элга ишга кетиш учун қарз олган, имтиҳон топширган, йиллаб навбат кутган, оиласини боқиш умидида давлат тизимига ишонган фуқаролар тақдири. Шунинг учун бу соҳадаги коррупция ёки бошқарувдаги носозлик ҳақидаги ҳар қандай жиддий иддао давлат учун оддий пиар муаммоси эмас, ижтимоий адолат масаласидир.

Агар Тоштемировнинг иддаолари асоссиз бўлса, масъул идоралар буни очиқ, ҳужжатли ва тушунарли тарзда рад этиши шарт. Агар унинг гапларида текширишга арзийдиган жиҳатлар бўлса, унда бу иш фақат бир-икки ходим ёки бир-икки собиқ раҳбар билан чекланмаслиги керак. Қарор қабул қилганлар, тизимни бошқарганлар, имзо чекканлар, фойда кўрганлар ва кўз юмганларнинг барчасига ҳуқуқий ва сиёсий баҳо берилиши лозим.

Чунки демократияда давлатнинг кучи унинг танқиддан қочишида эмас. Давлатнинг кучи – танқид келганда ҳужжат билан жавоб беришида, жамоатчилик саволидан қўрқмаслигида, ўз тизимини ўзи тозалай олишида кўринади.

Миграция агентлиги атрофидаги ҳозирги можаро ҳам айнан шу нуқтага келиб тақалди. Жамоатчилик Кореяга ишчи юбориш тизими бўйича жавоб кутмоқда. Хусусий бандлик агентликлари бўйича жавоб кутмоқда. Фуқаролардан йиғилган пуллар бўйича жавоб кутмоқда. Собиқ ходимлар баёнотлари бўйича жавоб кутмоқда. Мансабдорларга аталган шахсий буюртмалар ва бюджет маблағлари ҳақидаги иддаолар бўйича жавоб кутмоқда. Суд қарорлари ва уларнинг ижроси бўйича жавоб кутмоқда.

Бу жавоблар берилмаса, можаро ўз-ўзидан сўнмайди. Аксинча, ҳар бир янги мурожаат, ҳар бир янги исм, ҳар бир янги раддия жамоатчиликда битта саволни янада кучайтиради: миграция тизимида аслида нима бўлган ва нима учун бу ҳақиқат тўлиқ очилмаяпти?