Марказий Осиё раҳбарлари минтақавий интеграция, савдо алоқаларини кенгайтириш ва умумий иқтисодий келажак ҳақида тобора кўпроқ гапирмоқда. Туркманистоннинг Аваза шаҳрида бўлиб ўтган C5+1 саммитида Марказий Осиёнинг беш республикаси вакиллари ушбу мақсадларга қаратилган қўшма баёнотни имзолади. Бироқ минтақанинг энг муҳим табиий ресурсларидан бири — сув бу интилишларнинг қанчалик чекланганини кўрсатмоқда.

Жорий йилда Қирғизистон сув инфратузилмасини сақлаш харажатларини қоплаш ҳамда сувнинг чегаралар орқали қуйи оқимдаги мамлакатларга етказиб берилишини таъминлаш учун компенсация тўлаш ҳақидаги талабларини яна илгари сурди. Қозоғистон ва Ўзбекистон эса амалдаги келишувларда дарё сувидан фойдаланганлик учун ҳақ тўлаш назарда тутилмаганини таъкидлади.

Бир қарашда, бу келишмовчилик пул масаласига бориб тақалаётгандек туюлади. Аслида эса у анча чуқур таркибий муаммони акс эттиради. Қирғизистон ва Тожикистон минтақадаги юқори оқим сув инфратузилмасининг катта қисмини назорат қилади ва гидроэнергетикага кучли даражада боғлиқ. Дарёларнинг қуйи оқимида жойлашган мамлакатлар иқтисодиёти эса қишлоқ хўжалиги, аҳолининг кундалик эҳтиёжлари ва сўнгги пайтларда сунъий интеллект маълумотлар марказлари инфратузилмасини таъминлаш учун барқарор сув таъминотига муҳтож.

Минтақанинг ўзаро боғланган сув тизими барча мамлакатларга умумий манфаат келтириши мумкин. Бироқ мавжуд тартиб сув ресурсларидан фойдаланиш билан боғлиқ харажатлар, хавф-хатарлар ва турли мавсумлардаги эҳтиёжлар ўртасидаги тафовутларни етарлича ҳисобга олмайди.

Масалан, иқлим ўзгариши сувга бўлган талабнинг мавсумий тафовутларини янада кучайтирмоқда. Экинларнинг ўсиш даврида сувга талабнинг кескин ортиши Марказий Осиё сув тизимига жиддий босим ўтказмоқда. Қурғоқчилик хавфи шу қадар кучайганки, минтақадаги давлатлар энди ҳар йили дарёлардан олинадиган сув ҳажми бўйича чекловларни келишиб олишга мажбур.

Хусусан, 2026 йил учун Амударё ҳавзасида сув тақсимотининг минтақавий лимити 55,4 миллиард куб метр, Сирдарё ҳавзасида эса атиги 4,2 миллиард куб метр этиб белгиланган.

Ташқи лойиҳалар ҳам дарё тизимларига қўшимча босим ўтказмоқда. Жумладан, Афғонистонда қурилаётган Қўштепа канали Марказий Осиёнинг беш давлати аллақачон фойдаланиб келаётган Амударё сувларидан катта миқдорда сув олишни назарда тутади.

Бундан ташқари, сув танқислиги ва ресурслар устидан бир томонлама назорат ўрнатилиши хавфли даражадаги ўзаро қарамликни келтириб чиқаради.

Масалан, Вахш дарёсида қурилиши ҳали якунланмаган Роғун тўғони Тожикистонга сув оқимини назорат қилиш имконини беради. Бу эса ялпи ички маҳсулотининг қарийб тўртдан бир қисми қишлоқ хўжалигига тўғри келадиган Ўзбекистонни эҳтимолий можаролар шароитида заиф аҳволга тушириши мумкин.

Дарҳақиқат, 2021–2022 йилларда Қирғизистон ва Тожикистон чегарасида юз берган қуролли тўқнашувлар ер ва табиий ресурслар бўйича келишмовчиликлар дипломатик битимлар ва ҳуқуқий механизмлар орқали ҳал этилмаса, қандай жиддий зиддиятларга айланиши мумкинлигини кўрсатди.

Бу масала C5+1 саммитида ҳам очиқ муҳокама қилинди. Бироқ Марказий Осиёда сувдан фойдаланиш бўйича минтақавий конвенция ҳозирча амалий механизмдан кўра кўпроқ мақсад ва интилиш даражасида қолмоқда.

Шундай қилиб, сув масаласидаги баҳс анча кенгроқ саволни ўртага қўяди: Марказий Осиё давлатлари умумий ресурслардан фойдаланиш харажатларини қандай тақсимлаш бўйича келишувга эришмасдан туриб, ҳақиқатан ҳам интеграциялашган иқтисодиётни барпо эта оладими?

Компенсация масаласига юқори ва қуйи оқимдаги мамлакатлар ўртасида бир томоннинг ютуғи иккинчи томоннинг ютқазишига олиб келадиган тор рақобат сифатида қараш ўрнига, ҳукуматлар ўзаро манфаатли келишув механизмларини излаши лозим.

Қирғизистон сув инфратузилмасини бошқариш, ундан фойдаланиш ва техник хизмат кўрсатиш харажатлари учун тўлов талабларини аниқ ҳисоб-китоблар ҳамда текшириш мумкин бўлган иқтисодий кўрсаткичлар асосида шакллантириши керак.

Дарёларнинг қуйи оқимида жойлашган Қозоғистон ва Қирғизистон каби мамлакатлар эса сув эвазига ўзаро манфаатли ресурс келишувларини таклиф қилиши мумкин. Масалан, Қирғизистон ва Тожикистонга энергия ресурслари ҳамда ёқилғини имтиёзли нархларда етказиб бериш шундай механизмлардан бири бўлиши мумкин.

Бундан ташқари, Марказий Осиё мамлакатлари қурғоқчилик хавфини камайтириш мақсадида ишончли маълумотларга асосланган, сувдан фойдаланишни оптималлаштиришга қаратилган самарали тизимни йўлга қўйиши ва сув инфратузилмасини ривожлантиришда ҳамкорлик қилиши зарур.

Бундай чоралар нафақат сув билан боғлиқ харажатларни камайтиради, сув йўқотишлари хавфини пасайтиради ва қишлоқ хўжалиги самарадорлигини оширади, балки минтақадаги мамлакатларни бир-бирига янада яқинлаштиради.

Табиий ресурслар устидаги низоларни ҳал этиш ва дипломатик баёнотлардан амалий ҳамкорликка ўтиш Марказий Осиё давлатларига ўзаро алоқаларни чуқурлаштириш имконини беради.

Бу эса минтақанинг ҳақиқатан ҳам муҳим масалаларга — иқтисодий ўсиш ва инвестицияларни рағбатлантириш, инфратузилмани ривожлантириш, шунингдек, геосиёсий беқарорлик шароитида миллий хавфсизликни мустаҳкамлашга кўпроқ эътибор қаратиши учун замин яратади.