Ҳамма Марказий Осиёда минтақавийлашув ва интеграция ҳақида гапираётган бир пайтда, Қозоғистон ҳукумати ўзбекистонлик профессор Иқболжон Қорабоевни жосусликда айблаб ҳибсга олди. Бу воқеа Марказий Осиё давлатлари ўртасида ҳали ҳам чуқур ишончсизлик ва ўзаро шубҳа мавжудлигини кўрсатади. Масалан, Франция ёки Германияда ишлаётган британиялик профессорнинг худди шундай айблов билан ҳибсга олинишини тасаввур қилиш қийин.

Қозоғистон Миллий хавфсизлик қўмитасидаги (КНБ) манбамизнинг билдиришича, профессор Қорабоевни ҳибсга олиш қарори Қозоғистонда энг юқори сиёсий даражада маъқулланган.

Ушбу анча ғайриоддий иш муносабати билан биз Марказий Осиё тадқиқотлари соҳасидаги етакчи олимлардан бири билан суҳбатлашдик. Унинг фикрича, Марказий Осиё давлатларида ҳақиқий минтақавийлашув ва интеграцияга мойиллик кучайиб бораётгани ҳақидаги ҳар қандай дадил даъволарга эҳтиёткорлик билан ёндашиш керак.

Чунки, унинг таъкидлашича, «Марказий Осиёда минтақавийлашув ва интеграцияга бўлган бу мойиллик чуқур ижтимоий тузилмаларга эмас, балки авторитар раҳбарларнинг шахсга боғланган режимларига таянади».

Ўзбекистон Давлат хавфсизлик хизматидаги (ДХХ) манбамизнинг айтишича, «Марказий Осиёдаги ҳар бир давлатнинг разведка ва хавфсизлик хизматларида қўшни давлатларни “кузатиб туриш” учун масъул бўлган махсус бўлим мавжуд. Қизиғи шундаки, одатда айнан шу бўлимлар мамлакат бюджетидан ажратиладиган ресурсларнинг катта қисмини истеъмол қилади».

Бошқача айтганда, Марказий Осиё давлатларининг разведка ва хавфсизлик хизматлари глобал ёки халқаро миқёсдаги ўйинчилар эмас. Уларнинг асосий эътибори минтақавий ва ички масалаларга – яъни «бир-бири устида ишлаш»га қаратилган.

«Агар Марказий Осиё давлатлари ўртасида ҳақиқий ишонч мавжуд бўлса, нега улар бир-бирини кузатиш учун шунча катта ресурс сарфлайди?» – дея мантиқий савол қўяди ушбу манба.

ОЧИҚ МАНБАЛАР РАЗВЕДКАСИ НИМАНИ КЎРСАТДИ?

Бу саволни асосли деб ҳисоблаб, биз очиқ манбалар разведкаси – OSINT орқали олинган мавжуд маълумотлар асосида Марказий Осиё давлатларининг разведка ва хавфсизлик хизматлари асосий вазифалари ва фаолият йўналишларини таҳлил қилдик.

Кутилганидек, ушбу хизматлар асосан минтақавий ва ички даражада фаолият юритиши, улар учун биринчи рақамли устувор вазифа эса «қўшни давлатлардан келиб чиқиши мумкин бўлган таҳдидлар устида ишлаш» экани аниқланди.

Бу натижалар ва таҳлилимиз Марказий Осиёда минтақавийлашув ва интеграция тушунчасининг ўзи ҳамда унинг амалда қанчалик самарали татбиқ этилаётганини савол остига қўйишга мажбур қилди.

Минтақавийлашув ва интеграция муаммолари ҳамда улар олдидаги тўсиқларга бағишланган қисқа тадқиқотимиз Марказий Осиёда бу жараёнлар муваффақиятли амалга оширилаётгани ҳақидаги даъволар кўп жиҳатдан сиёсийлаштирилган муболағалардан иборат эканини кўрсатди.

Ҳақиқий минтақавийлашув ва интеграциянинг амалга ошиши Марказий Осиё мамлакатларидаги муайян авторитар раҳбарнинг кайфияти ва сиёсий иродасига боғлиқ бўлиб қолмоқда.

БЕШТА «-СТОН» ВА ТАРИХИЙ ЗИДДИЯТ

Шу ўринда яна бир жиҳатни таъкидлаш мумкин: кўплаб олимлар, айниқса Ғарбдаги тадқиқотчилар, Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон ва Туркманистоннинг бугунги шаклда мавжудлигининг ўзи Марказий Осиёда минтақавийлашув ва интеграция ғояси билан тарихан зиддиятли эканини кўпинча эътибордан четда қолдиради.

Бунинг сабаби шундаки, ушбу бешта «-стон» давлати большевиклар томонидан Марказий Осиёда минтақавий бирлик ва интеграциянинг ҳар қандай кўринишини олдиндан жиловлаш мақсадида шакллантирилган.

Натижада, ушбу давлатлар мустақилликка эришганига ўттиз йилдан ортиқ вақт ўтган бўлса-да, Марказий Осиё мамлакатлари ўртасида минтақавийлашув ва интеграцияни таъминлайдиган чуқур ижтимоий ва ҳуқуқий тузилмалар ҳануз шаклланмаган.

Профессор Иқболжон Қорабоев иши, шубҳасиз, Марказий Осиёда илгари сурилаётган «аввало минтақавийлашув ва интеграция» деган сиёсий даъволар амалда қанчалик мустаҳкам ва ҳаётий эканига яна бир бор ойдинлик киритади.