Ҳозирги Ғарб жамиятларини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, уларда ижтимоий адолат муваффақиятли татбиқ этилган ва институционал тизимга айлантирилган. Ижтимоий адолат жамиятни ижтимоий тартибсизлик гирдобига тушиб қолишдан самарали ҳимоя қилувчи асосий омиллардан бири ҳисобланади. Чунки бундай тартибсизликнинг якуни, одатда, зўравон инқилоб ёки ички можароларга олиб келади.

Ғарб жамиятларини чуқурроқ таҳлил қилсак, уларнинг иқтисодий тизими капиталистик бўлишига қарамай, аҳоли умумий ҳисобда анча яхши шароитларда яшаётганини ва соғлиқни сақлаш, таълим, меҳнат қилиш имконияти, ишсизликдан ҳимоя каби деярли барча асосий ва зарур воситалардан фойдаланиш имконига эга эканини кўриш мумкин.

Бу муваффақиятнинг сабаби шундаки, Ғарбдаги элиталар ва бой қатламлар ижтимоий адолатсиз, уни институционаллаштириш ва барқарор сақлашга хизмат қилувчи кучли механизмларсиз жамиятда тинчлик ва фаровонлик бўлиши мумкин эмас, деган хулосага келган. Чунки ижтимоий адолат бўлмаса, бойлар ва камбағаллар ўртасида кескин қарама-қаршиликнинг юзага келиши муқаррар.

Ғарб жамиятларида ижтимоий адолат – бу ҳар бир инсоннинг асосий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мақсадида бойлик, имкониятлар ва имтиёзларни адолатли тақсимлаш демакдир. Ғарбда ижтимоий адолатнинг замонавий тизими асосан ХХ асрнинг иккинчи ярмида шаклланди. Бу жараёнга 1948 йилда қабул қилинган Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси катта таъсир кўрсатди.

Ижтимоий адолатнинг асосий тамойилларидан бири – тенг имкониятлар яратишдир. Бу ҳар бир инсон ижтимоий жиҳатдан юксалиши ва ўз салоҳиятини рўёбга чиқариши учун тизимли тўсиқларни бартараф этишни англатади. Яна бир муҳим тамойил – тақсимот адолати бўлиб, у солиқ тизими, ижтимоий ҳимоя механизмлари ва давлат соғлиқни сақлаш тизими каби институтлар орқали жамиятдаги неъматлар ва юкларни адолатли тақсимлашни назарда тутади. Шунингдек, инсонларнинг ирқи, жинси, жисмоний имкониятлари ва бошқа хусусиятларидан қатъи назар, уларнинг қадр-қимматини эътироф этиш ва барча учун муносиб ҳаёт шароитини таъминлаш ҳам ижтимоий адолатнинг муҳим қисми ҳисобланади.

Иқтисодий хавфсизлик ҳам бу тизимнинг марказий йўналишларидан биридир. Камбағалликни камайтириш учун энг кам иш ҳақи тўғрисидаги қонунлар, меҳнат қоидалари ва ижтимоий суғурта тизимлари ишлайди. Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш доирасида жинс, жинсий ориентация, этник мансублик ёки ногиронлик асосидаги камситишларга ҳуқуқий механизмлар орқали қарши курашилади. Экологик адолат эса иқлим ўзгариши ва атроф-муҳит ифлосланишининг ҳимояга муҳтож аҳоли қатламларига номутаносиб равишда катта зарар етказиши муаммосига эътибор қаратади.

Ижтимоий адолат нима? Бу – Марказий Осиёдаги ҳар бир ҳукумат ўзига бериши ва жавоб топиши лозим бўлган саволдир.

Ижтимоий адолат – бу ҳукуматлар томонидан оддий инсонларнинг асосий ҳуқуқлари, қадр-қиммати, иқтисодий, ижтимоий, сиёсий ва фуқаролик ҳуқуқларининг ҳимоя қилиниши демакдир. Шунингдек, ижтимоий адолат фуқароларнинг асосий ҳуқуқлари бузилган ёки хавф остида қолган вазиятларда давлатнинг уларни ҳимоя қилиш учун аралашувини ҳам англатади.

Шахсга боғланган сиёсий режимлар кучли бўлган Марказий Осиё давлатлари оддий одамларга нисбатан муносабати ва муомаласини ўзгартириши керак. Чунки жамоатчилик норозилиги – у очиқ шаклда бўладими ёки яширин ҳолдами – жамият ичида тўпланиб бормоқда.

Акс ҳолда, Россия ёки Хитой каби ташқи кучлар бу норозиликдан ўз манфаатлари йўлида фойдаланиши мумкин. Натижада Марказий Осиёнинг мустақил ва ўз кучига таянадиган минтақа сифатидаги келажаги хавф остида қолиши эҳтимолдан холи эмас. Бу эса тарихда Марказий Осиёнинг Россия империяси томонидан босиб олиниши жараёнида кузатилган ҳолатларни маълум маънода такрорлаши мумкин.