ЮНИСЕФ маълумотларига кўра, Ўзбекистонда 1-14 ёш оралиғидаги болаларнинг тахминан 62-68 фоизи турли кўринишдаги зўравонлик ва тазйиқларга дуч келади. Айрим ҳудудларда бу кўрсаткич 79 фоизгача етади. Миллионлаб болаларнинг оғриғи, қўрқуви сукутга кўмилади.

Ўзбекистонда болани силтаб жеркиш, ҳақорат қилиш ёки калтаклаш ҳалигача энг тўғри «тарбия усули» деб ҳисобланади. «Мен ҳам шундай катта бўлганман», деган баҳона билан зўравонлик тарбия воситасидек қабул қилинади.

Болаликда мунтазам зўравонликка нишон бўлган, жинсий тегажоқлик қурбони бўлган инсонларда катта ёшда агрессив ёки депрессив хулқ-атвор шаклланиш хавфи юқори бўлади. Бундай болалар куч ишлатишни меъёр деб қабул қилади. Кейинчалик бу ҳолат агрессия ёки тушкунлик кўринишда оилавий муносабатларда, иш жойида ёки жамият билан мулоқотда намоён бўлиши аниқ.

Доимий қўрқув, ўзини қадрсиз ҳис қилиш, меҳр ва ҳимоя етишмаслиги жажжи инсон психикасига чуқур таъсир кўрсатади. Катта бўлганида бундай инсонлар ўзларига ишонмаслик, хавотир, тушкунлик, ижтимоий ёлғизланиш каби муаммоларга кўпроқ дуч келишади. Тажовузларни эслаш, ўзидан уялиш ва нафрат ўз жонига қасд қилиш фикрлари ёки оғир руҳий касалликларгача олиб бориши мумкин. Ички агрессия ва депрессия ҳовурини диний далда билан босиб, бу масалада ҳаддан ташқари чуқурлашиб кетиш ҳолатлари ҳам мавжуд.

Энг хавфлиси, зўравонлик кўпинча авлоддан авлодга ўтади. Болалигида калтакланган инсоннинг ўзи ҳам келажакда фарзандига нисбатан шундай муносабатни такрорлаш эҳтимоли юқори. У гаплашишни, вербал мулоқот самарасини тушунмайди. Ички туғёнларини сўзда ифодалашни билмайди. Шу зайил бир инсоннинг болаликда олган жароҳати бутун жамият оғриғига айланади.

Зўравонликнинг зарари фақат руҳий саломатлик билан чекланмайди. Илмий тадқиқотлар болаликдаги доимий стресс мия ривожланишига, хотирага, диққат жамлаш қобилиятига ва ўқиш самарадорлигига ҳам салбий таъсир кўрсатишини тасдиқлаган. Болаларимизни уриб-туртиб, педофилияга қарши жиддий курашмасдан келажакдаги интеллектуал ва ижтимоий салоҳиятимиздан айрилиб боряпмиз.

«АҚШ, Бирлашган Араб Амирликлари ва Хитойда болалар, ўсмирларга дарс берганман. Бари бола, шўх, ичида олов қайнайди. Лекин дўстлашиб бирга ўйнаб-қувнаб, кези келса жиддий ёндашиб яхши билим кўникмаларни шакллантира олганман. Лекин ўзбек болалари ўтирган синфда очиқлик иш бермайди. Болаларни дарс қилдиртириш учун албатта қўрқитиш керак. Ҳатто олий таълимда ҳам талабалар зир қақшатган ўқитувчисини ҳурмат қилиб, бироз ўқигандек бўлади» –дейди Элтузар билан суҳбат қурган халқаро педагогик тажрибага эга мутахассис.

Сабаб боланинг “ўзбеклигида” эмас, муҳитда. Бола очиқ мулоқотни эркинлик эмас, “ўқитувчи юмшоқ экан” деб қабул қилишга ўрганган. Бу эса йиллар давомидаги авторитар тарбия натижаси: уйда бақириш, мактабда жазо, жамиятда “каттани гапини икки қилма” деган босим. Бола фикрлашдан кўра бўйсунишга, тушунишдан кўра жазодан қочишга мослашади.

Аслида бу жамиятдаги умумий психологик жароҳат белгиси. Болаликда кўп тазйиқ кўрган инсон кейинчалик ё мулойимликни суистеъмол қилади, ёки фақат куч тилини тушунади. Шунинг учун айрим синфларда меҳр, ишонч, дўстона муҳит дарҳол натижа бермаслиги мумкин.

Шунинг учун болаларни ҳимоя қилиш давлат сиёсати, таълим тизими, соғлиқни сақлаш соҳаси ва бутун жамиятнинг масъулиятидир. Болани қўрқув билан эмас, ҳурмат ва меҳр билан тарбиялаш мумкинлигини англаш вақти аллақачон келган.

Биз эса ғор одами каби «болани урмаса, одам бўлмайди» деган ақидага ёпишиб олганмиз. Мудом катталарнинг босими остида бўлган бола бирор муаммосини очиқ айта олади деб ўйлайсизми?

Босим остида ўсган бола “менга ёрдам керак” демайди. У “энди мени уришадими?”, “айбни менга тўнкашадими?”, “шарманда қилишадими?” деб қўрқади. Шунинг учун кўп болалар зўравонлик, буллинг, таҳқир, ҳатто жинсий тажовуз ҳақида ҳам йиллаб сукут сақлайди. Биз бу сукутни “одоб”, “тарбия”, “каттани ҳурмат қилиш” деб ўйлаймиз.

Хуллас, урса – эти, сўкса – бети қотади. Жамиятимиз ўз болаларининг эти, бетини қотириб, кейин тарбиялаш учун уриш керак дея уқитиради. Ҳали ўзи бола бўлган, бола психологиясини тушунмайдиган, ҳиссиётларини жиловлай олмайдиган «мишқиларга» дабдабали тўй қилиб, сўнг «янгилик» кутишни бас қилиш вақти келиб, ўтиб ҳам кетяпти.