2026 йил август ойидан бошлаб Ўзбекистонда болалар нафақаси ва моддий ёрдам тайинлаш тартибига муҳим ўзгариш киритилмоқда. Янги тартибга кўра, «Камбағал оила» тоифасига кирувчи оилаларда меҳнатга лаёқатли аъзолар кетма-кет олти ой давомида расмий ишламаса ёки бандлигини тасдиқламаса, болалар нафақаси ҳамда моддий ёрдам тўловлари кейинги ойдан тўхтатилади.

Бу янгилик жамиятда турлича муносабат уйғотмоқда. Айримлар уни аҳолини меҳнатга ундайдиган самарали қадам деб баҳоласа, бошқалар айрим оилалар учун қўшимча қийинчиликларни келтириб чиқариши мумкинлигини таъкидламоқда.

Аввало, мазкур механизм аҳолининг расмий бандлигини оширишга хизмат қилиши мумкин. Ўзбекистонда норасмий меҳнат бозори ҳали ҳам сезиларли улушни ташкил этади. Расмий ишга жойлашиш ёки ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида рўйхатдан ўтиш орқали фуқаролар нафақат ижтимоий ёрдамни сақлаб қолади, балки пенсия стажи, меҳнат ҳуқуқлари ва ижтимоий кафолатларга ҳам эга бўлади.

Иккинчидан, давлат маблағларининг манзилли сарфланиши таъминланади. Ижтимоий ёрдам меҳнат қилиш имконияти бўла туриб ишламайдиганларга эмас, балки ҳақиқатдан ҳам эҳтиёжманд оилаларга йўналтирилиши мақсад қилинган.

Учинчидан, меҳнатга рағбат кучаяди. Агар инсон ишлаш имконига эга бўлса, давлатнинг асосий вазифаси уни фақат нафақа билан таъминлаш эмас, балки мустақил даромад топиши учун шароит яратиш ҳисобланади.

Шу билан бирга, мазкур тартибнинг айрим хавфли томонлари ҳам мавжуд. Энг аввало, барча ҳудудларда доимий иш ўринлари етарли эмас. Айниқса, чекка қишлоқларда яшовчи фуқаролар расмий иш топишда қийналиши мумкин. Бундай вазиятда нафақанинг тўхтатилиши оиланинг молиявий аҳволини янада оғирлаштириши эҳтимолдан холи эмас.

Иккинчи муҳим масала – болалар манфаати. Нафақа катталарнинг меҳнат фаолияти билан боғланган бўлса-да, унинг бекор қилиниши, энг аввало, болаларнинг овқатланиши, таълими ва соғлиғига таъсир қилиши мумкин.

Шунингдек, соғлиғи, ёши ёки оилавий шароити сабабли расмий ишлай олмайдиган, аммо меҳнатга лаёқатли ҳисобланадиган шахслар учун алоҳида ёндашув механизми муҳим аҳамиятга эга.

Кўплаб давлатларда ижтимоий ёрдам меҳнат сиёсати билан уйғунлаштирилган. Германияда ишсизлик нафақасини олувчи фуқаролар меҳнат биржалари билан ҳамкорлик қилиши, таклиф этилган иш ўринлари ёки касбга қайта тайёрлаш дастурларида иштирок этиши талаб этилади. Бироқ давлат бундай талаб билан бирга иш қидириш, малака ошириш ва ишга жойлашиш хизматларини ҳам фаол таклиф қилади.

Буюк Британияда Universal Credit тизими меҳнатга лаёқатли фуқароларнинг иш излаш фаолиятини баҳолайди. Шу билан бирга, ногиронлиги бўлган шахслар, ёлғиз бола парваришлаётган ота-оналар ёки муайян ҳолатларда имтиёзлар ҳам назарда тутилган.

Сингапурда эса асосий эътибор нафақага эмас, балки аҳолини касбга ўқитиш, янги кўникмалар бериш ва барқарор иш билан таъминлашга қаратилган. Давлат ижтимоий ёрдамни меҳнат бозорига қайтиш дастурлари билан бирга амалга оширади.

Бу тажрибалар шуни кўрсатадики, меҳнат қилиш талаби самарали бўлиши учун фуқароларга иш ўринлари, касбга ўқитиш ва бандлик хизматлари ҳам етарли даражада тақдим этилиши лозим.

Янги тартибнинг асосий мақсади – ижтимоий ёрдамга қарамликни камайтириш, аҳолининг расмий бандлигини ошириш ва давлат маблағларининг манзилли сарфланишини таъминлашдир. Бу ижобий мақсад ҳисобланади.

Бироқ ушбу механизмнинг самараси меҳнат бозорида етарли иш ўринлари яратилиши, касбга ўқитиш дастурлари кенгайтирилиши ва ҳақиқатдан оғир аҳволдаги оилалар учун адолатли истиснолар қўлланилишига ҳам боғлиқ. Фақат талаб қўйиш эмас, балки инсонларни иш билан таъминлашга кўмаклашиш ҳам ижтимоий сиёсатнинг муҳим қисми ҳисобланади.