«Фақат аҳмоқ одам ўз хатоларидан сабоқ олади. Донолар эса бошқаларнинг хатоларидан ўрганади».
— Отто фон Бисмарк

Сиёсий зўравонлик ва инқилоблар тарихини таҳлил қилар эканмиз, қизиқ бир тарихий далилга дуч келдик. Буюк Британия элиталари дунёнинг турли мамлакатларида содир бўлган фуқаролик тартибсизликлари, инқилоблар ва оммавий нотинчликларни чуқур ўрганиб, уларнинг келиб чиқиш сабабларини аниқлашга ҳаракат қилган. Бунинг асосий мақсади шундай воқеаларнинг Британиянинг ўзида юз беришининг олдини олиш эди.

Тарихий ва архив манбаларини ўрганиш жараёнида эътиборимизни тортган жиҳат шундаки, Британия элиталари айниқса Россия ва Марказий Осиё тажрибасига катта аҳамият берган. Ушбу қисқа таҳлилий мақолада биз Марказий Осиё, хусусан Ўзбекистон мисолига тўхталамиз.

Марксизмнинг Ленин томонидан талқин қилинган ғоялари подшо Россиясида зўравон инқилобга олиб келди. Бу жараён Романовлар сулоласининг ағдарилиши, подшо оиласининг қатл этилиши ва уларнинг ўрнида большевиклар ҳокимияти ўрнатилиши билан якунланди. Бу воқеалар Европадаги миллионлаб оддий одамларни руҳлантирди ва ҳаракатга келтирди.

Британия элиталари мамлакатда шундай инқилоб юз беришидан хавотирга тушиб, олимлар ва махфий хизмат ходимларини Россия ҳамда Марказий Осиёга юборди. Улар зўравон инқилобни келтириб чиқарган асосий омилларни аниқлашга ҳаракат қилди. Уларнинг хулосалари нафақат Британияда бундай воқеаларнинг олдини олишга хизмат қилди, балки инсон жамиятини тушуниш нуқтаи назаридан ҳам катта тарихий аҳамият касб этди.

Бу олимлар ва разведка ходимлари Туркистон озодлик ҳаракати, жадидлар ҳамда Марказий Осиёдаги рус ҳукмронлигига қарши босмачилар қўзғолонини ўрганиб, қуйидаги хулосаларга келган:

  • Марказий Осиёдаги миллий озодлик ҳаракатлари аҳолининг мутлақ кўпчилиги томонидан кенг қўллаб-қувватланмаган.
  • Миллионлаб оддий одамлар асрлар давомида автократик ва теократик тузумлар шароитида қашшоқлик, ҳуқуқсизлик ва саводсизликда яшаган.
  • Ленин бошчилигидаги коммунистлар уларга тирикчиликнинг энг зарур воситаларини (масалан, ер) тақдим этган, шу билан бирга уларни автократик ва теократик тузумнинг бўйсунувчилари ёки қуллари эмас, балки ижтимоий ва сиёсий жараёнларнинг фаол иштирокчиларига айлантирган.
  • Миллионлаб оддий одамлар миллий озодлик ҳаракатлари, жумладан босмачилар ҳаракатини аввалги автократик-теократик тузумни қайта тиклашга қаратилган кураш сифатида қабул қилган. Шу боис улар бу ҳаракатларни оммавий равишда қўллаб-қувватламаган.

Бу тадқиқот натижалари Британия элиталарига етказилгач, улар зўравон инқилобларнинг олдини олишнинг энг самарали йўли саводли, муайян сиёсий ҳуқуқларга эга ва мулкдор ўрта синфни шакллантириш деган хулосага келди.

Шунинг учун ҳам 1920–1960 йиллар оралиғидаги Британия тарихига назар ташласак, давлат ва элиталар айнан ўрта синфни шакллантиришга катта сармоя киритганини кўрамиз. Натижада айнан шу ўрта синф Британияда зўравон инқилоблар содир бўлишига йўл қўймаган.

Энди ушбу тарихий воқеалар ва хулосаларни ёдда тутган ҳолда Мирзиёев эълон қилган «Янги Ўзбекистон»га назар ташлайлик. Биз нимани кўряпмиз?

Фикри ожизимизча, оддий аҳолининг катта қисми қашшоқлашмоқда, чунки мамлакатдаги ҳокимият ва бошқарув тизимининг барча поғоналарини эгаллаган Мирзиёев оиласига боғлиқ кланлар томонидан уларнинг бойликлари тортиб олинмоқда. Аниқроқ айтганда, ўрта синф деб аталадиган қатлам йўқ қилиняпти ва қашшоқлар сони ортиб бормоқда.

Бу ерда Бисмаркнинг машҳур ҳикматини яна бир бор эслаш ўринли:

«Фақат аҳмоқ одам ўз хатоларидан сабоқ олади. Донолар эса бошқаларнинг хатоларидан ўрганади».

Хулосани ўзингиз чиқаринг.