(Би-би-си муҳаррири Жереми Боуэн таҳлили)

АҚШ ва Эрон сўнгги тўқнашувлардан кейин урушни қайта авж олдирмаслик нияти борлигини кўрсатмоқда. 8 апрелда ўт очишни тўхтатиш эълон қилинганидан бери икки томон ҳарбий кескинликни бутунлай тугатмаган эса-да, музокара эшигини ҳам ёпгани йўқ.

Покистон, Қатар ва бошқа воситачилар орқали давом этаётган мулоқот шуни кўрсатадики, Вашингтон ҳам, Теҳрон ҳам ҳозирча кенг кўламли урушга қайтишдан манфаатдор эмас. Аммо Форс кўрфази атрофидаги вазият жуда нозиклигича қолмоқда. АҚШнинг Эронга зарба бера оладиган кучли денгиз ва ҳаво кучлари ҳануз минтақада турибди. Эрон эса, эҳтимол, ўз қўшинларини юқори шай ҳолатда сақлаб, сулҳдан кучларини қайта ташкил қилиш ва АҚШ ҳамда Исроил зарбалари етказган зарарни тиклаш учун фойдаланмоқда.

Бу вазиятда энг катта хавфлардан бири нотўғри ҳисоб-китоб ва бир томоннинг ҳаракатини иккинчиси хато талқин қилишидир. Кўрфаз атрофида қуролли кучлар бир-бирига яқин турган шароитда кичик ҳодиса ҳам катта инқирозга айланиши мумкин.

АҚШ Теҳронга босимни сақлаб қолмоқчи. Вашингтон ўз ҳарбий кучлари яқин эканини ва Эронга жиддий зарар етказиш имконияти борлигини намойиш қиляпти. Эрон эса ўз навбатида АҚШга қаршилик қилиш иродаси сусаймаганини эслатмоқда. Теҳрон зарур бўлса, Америка базаларига ва араб кўрфази мамлакатларидаги муҳим инфратузилмаларга зарба бериши мумкинлигини билдирмоқда.

АҚШ ва Эрон ўртасидаги кенгроқ келишувга олиб бориши мумкин бўлган йўл узоқ ва ҳатто етиб бўлмас даражада мураккаб. Ҳозирда илк мақсад сулҳни сақлаб қолиш ва кейинги музокаралар кун тартиби бўйича “англашув меморандуми”га келишишдан иборат. Аммо ҳатто шу босқичга етиш ҳам қийин кечмоқда.

Эрон Ҳурмуз бўғозини қайта очиш учун ўз шартларини қўйиши мумкин. Бу санкцияларни юмшатиш ёки музлатилган активларни озод қилиш шаклида бўлиши эҳтимол. Ҳурмуз бўғозининг очилиши жиддий музокаралар учун асосий шартга айланиб қолган кўринади. Айни пайтда илгари жуда серқатнов ва стратегик муҳим бўлган бу сув йўлидан жуда кам сонли кемалар ўтмоқда.

Бўғознинг ёпиқ қолиши жаҳон иқтисодиёти учун оғир оқибатлар келтириши мумкин. Саудия Арабистони нефтининг бир қисмини Қизил денгиз портларига қувурлар орқали етказмоқда. Бирлашган Араб Амирликларида ҳам Ҳурмуздан ташқари, Уммон кўрфазига чиқадиган соҳил терминалларига қувур мавжуд. Аммо дунё бозори барибир одатдаги нефть ва газ таъминотининг катта қисмидан, шунингдек бошқа муҳим экспорт йўлларидан маҳрум бўлган.

Бу Доналд Трамп учун оғир сиёсий муаммо. У Эронга қарши уруш осон ғалаба билан тугайди, деган ҳисоб-китоб қилгани учун энди унинг оқибатлари ичида қолиб кетди. Трамп ва унинг яқин иттифоқчиси, Исроил бош вазири Бинямин Нетаняху Эрон исломий режими қанчалик даражада қаршилик кўрсатишга ва зарбаларга чидашга тайёр эканини жиддий баҳоламаган.

Трампга Ҳурмуз бўғозини қайта очиш керак. Эронга қарши урушни АҚШ халқи қўллаб қувватламайди, уни яна кучайтириш эса янада кўпроқ америкаликларни унга қарши қилиши мумкин. Аммо Эрон бўғозни очиш учун талаб қиладиган ён беришлар Трампнинг ўз Республикачилар партиясидаги қаттиққўл қанотига ёқмайди. Бундан ташқари, Трамп ҳар қандай келишувни ғалаба сифатида кўрсатишни хоҳлайди.

Унинг яна бир муаммоси бор: Эрон билан тузиладиган ҳар қандай келишув, ҳатто сулҳни узайтириш ва музокараларни давом эттиришга қаратилган вақтинчалик келишув ҳам 2015 йилда Барак Обама даврида имзоланган ядровий битим билан таққосланиши мумкин. Трамп ўша келишувни қаттиқ танқид қилган ва биринчи президентлик муддатида АҚШни ундан чиқарган эди. Шунинг учун у Эронга ён берган шахсдек кўринишни истамайди.

Эрон раҳбарлари эса бу курашни режимни сақлаб қолиш учун кураш деб билади. Бу қараш улар учун асоссиз эмас. Шу сабабли АҚШ ёки Исроилнинг янги зарбалари уларни тезда ён беришга мажбур қилиши эҳтимоли кам.

Ҳозирги вазиятда икки томон ҳам урушни қайта бошлашни истамаяпти, аммо ҳеч бири заиф кўринишни ҳам хоҳламайди. Шу боис энг муҳим савол шунда: улар кескинликни назорат остида ушлаб, Ҳурмуз бўғозини очиш ва музокараларни давом эттириш учун етарли сиёсий йўл топа оладими ёки ҳарбий босим яна назоратдан чиқиб кетадими?