Россия стратегик маданиятида ахборот-психологик уруш тушунчаси кўпинча очиқ тарғибот, дезинформация, сиёсий таъсир ёки разведка амалиётлари билан боғлаб тушунтирилади. Бироқ унинг камроқ ўрганилган, аммо муҳим жиҳатларидан бири бор: инсон онгостига, яъни унинг чуқур ички эътиқодлари, руҳий мойилликлари ва маънавий эҳтиёжларига таъсир ўтказиш орқали бошқариш.

1917 йилда Романовлар сулоласи ағдарилганидан кейин Ленин бошчилигидаги совет давлати янги давлатчиликни қуриш, ички барқарорликни сақлаш ва ташқи таҳдидларга қарши курашиш каби оғир вазифаларга дуч келди. Шу шароитда Россия СФСР Халқ Комиссарлари Совети Бутунроссия фавқулодда комиссияси, яъни ВЧКни ташкил этди. Феликс Дзержинский раҳбарлик қилган бу тузилма кейинчалик бир неча бор номини ўзгартириб, охир-оқибат КГБга айланди.

Совет хавфсизлик ва разведка хизматлари ўз фаолияти давомида чет элда агент ёллашнинг ўзига хос усулини шакллантирди. Бу усулнинг марказида инсон фақат сиёсий манфаат ёки моддий рағбат билан эмас, балки ўзининг чуқур онтологик хусусиятлари, ички адолат туйғуси, маънавий изланиши ва шахсий маъно эҳтиёжи орқали ҳам бошқарилиши мумкин, деган қараш турарди.

Бу ёндашувга кўра, инсон табиати бир неча қатламдан иборат: жисмоний, биологик, руҳий-психологик ва маънавий. Ушбу қатламларнинг айримлари ташқаридан ўрганилган ёки кейин шаклланган эмас, балки инсоннинг борлиғига хос туғма хусусиятлар сифатида қаралган. Разведка ходимлари эҳтимолий агент билан ишлаганда айнан шу чуқур қатламларга мурожаат қилса, унинг қарорларига яширин, лекин кучли таъсир кўрсатиш мумкин, деб ҳисобланган.

Совет махсус хизматлари бу борада подшоҳлик давридаги махфий полиция, яъни “Охрана” тажрибасини ҳам ўрганган. Айрим талқинларга кўра, “Охрана”нинг агент ёллаш ва бузғунчилик усулларида фалсафий асослар ҳам бўлган. Бу асослардан бири Бухоролик буюк мутафаккир Абу Али ибн Синонинг “муаллақ инсон” ёки “сузиб турувчи инсон” ҳақидаги фалсафий ғояси билан боғланади.

Ибн Сино бу назариясида инсон руҳи моддий танадан мустақил равишда ўз мавжудлигини англай олади, деган фикрни илгари сурган. Бошқача айтганда, инсон ташқи дунёдан ёки танадан ҳеч қандай сезги маълумоти олмаган тақдирда ҳам, ўз “мен”ини ва борлигини англаш қобилиятига эга. Бу англаш инсонга кейиндан бериладиган билим эмас, балки унинг борлиғига хос туғма хусусият сифатида кўрилади.

Шу нуқтаи назардан қараганда, инсон ўз мавжудлигини ўзи учун таҳдид сифатида қабул қила олмайди. Демак, унда ташқи шароит таъсирида фаоллаштирилиши мумкин бўлган чуқур ички билим, адолат истаги ва маънавий мойилликлар мавжуд. Совет разведкаси ана шу нуқтани амалий воситага айлантиришга уринган. Буни улар ахборот-психологик урушнинг онгости даражаси сифатида қўллаган, дейиш мумкин.

“Кембриж бешлиги”: ғоя орқали қўлга олинган элита

Бу ёндашувнинг энг машҳур мисолларидан бири “Кембриж бешлиги” ишидир. Улар 1930-йиллардан 1950-йиллар бошигача Совет Иттифоқи фойдасига ишлаган Британия разведка ва давлат тизими вакиллари эди. Барчаси Кембриж университетида ўқиган пайтларида совет разведкаси таъсирига тушган.

Гуруҳнинг энг хавфли ва таъсирчан аъзоси Ким Филби бўлган. У Британия махфий разведка хизмати, яъни MI6да ишлаган ва кейинчалик унинг советларга қарши йўналишида юқори лавозимга кўтарилган. Бу унга Ғарб операцияларини издан чиқариш ва бошқа агентларни огоҳлантириш имконини берган. Филби 1963 йилда Совет Иттифоқига қочиб ўтган.

Доналд Маклин Британия Ташқи ишлар вазирлигида ва Вашингтондаги элчихонада ишлаган юқори мартабали дипломат эди. У Совуқ уруш сиёсати ва ядровий дастурларга оид муҳим маълумотларни Москвага етказган. Гай Бёржесс эса дипломат ва разведка ходими сифатида фаолият юритган, 1951 йилда Маклин билан бирга Москвага қочган.

Энтони Блант санъатшунос сифатида танилган, аммо Иккинчи жаҳон уруши даврида MI5да хизмат қилган. У 1964 йилда иқрор бўлгани эвазига яширин иммунитет олган, аммо 1979 йилда фош этилган. Жон Кэрнкросс эса Блетчли-Паркда ва кейин Молия вазирлигида ишлаган. У Германия қўшинлари ҳаракати ва англо-америка атом дастурларига оид маълумотларни советларга узатган.

“Кембриж бешлиги” ишида эътиборли жиҳат шундаки, уларни оддий пул ёки қўрқитиш орқали эмас, балки ғоявий ва психологик таъсир орқали жалб қилишган. Улар Британия сиёсий элитасидан аллақачон узоқлашган, нацист Германияси билан муроса қилишга мойил сиёсий муҳитдан нафратланган ёшлар эди. Нацизмнинг ирқчилик мафкураси ва Британия истеблишментининг унга нисбатан юмшоқ муносабати уларни коммунизм томон бурган.

Бироқ уларда жиддий ички иккиланиш ҳам бор эди. Чунки Совет Иттифоқи Сталин бошчилигида тоталитар давлатга айланган, миллионлаб одамлар қатағон ва зўравонлик қурбони бўлган эди. Совет разведкачиси Арнольд Дойч айнан шу иккиланиш нуқтасида ишлаган.

Дойч уларга босим ўтказмаган. Аксинча, Совет Иттифоқи идеал давлат эмаслигини, Сталин эса золим ҳукмдор эканини тан олган. Аммо у буни вақтинчалик, тарихий шароит тақозо этган ҳолат сифатида тушунтирган. Унинг гапига кўра, СССРни келажакда адолатли ва инсонпарвар давлатга айлантириш учун айнан улар каби ақлли, билимли ва жасур ёшлар керак эди.

Бу ёндашув эҳтимолий агентларнинг онгостидаги энг нозик нуқталарга тегди: адолатга ишонч, тарихий миссия ҳисси, зулмга қарши курашиш истаги ва ўз ҳаётини каттароқ маънога бағишлаш эҳтиёжи. Ватанга хиёнат эса уларнинг назарида инсониятни озод қилиш йўлидаги кичик қурбонликка айланди. Натижада “Кембриж бешлиги” халқаро хавфсизлик тарихида Совет Иттифоқининг энг муваффақиятли агент тармоқларидан бири бўлиб қолди.

“HOLA”: ядровий сирларни узатган сокин котиба

Ахборот-психологик таъсирнинг яна бир ёрқин мисоли Мелита Норвуд, яъни совет разведкасидаги “HOLA” лақабли агент ишидир. У Британияда оддий котиба сифатида ишлаган, аммо тўрт ўн йил давомида Совет Иттифоқига ядровий дастурларга оид ўта махфий маълумотларни етказиб турган. У 1999 йилда, 87 ёшида, Лондон жанубида тинч ҳаёт кечираётган буви сифатида фош этилган.

Норвуднинг оддий лавозими уни идеал “чуқур қопқоқ” агентига айлантирган. У ишлаган ташкилот Британиянинг “Tube Alloys” номи билан танилган атом бомбаси дастури учун муҳим металлургия тадқиқотларига алоқадор эди. Норвуд йиллар давомида сейфдан махфий ҳужжатларни олиб, уларни суратга туширган ва Жануби-шарқий Лондондаги яширин нуқталар орқали ўз алоқачиларига етказган.

Тарихий баҳоларга кўра, унинг маълумотлари Совет Иттифоқининг атом қуроли яратиш жараёнини сезиларли даражада тезлаштирган. Айрим ҳисоб-китобларда бу Москвага бир неча йиллик устунлик бергани айтилади. Шунга қарамай, Норвуд Москвадан пул мукофотини рад этган. У ўз ҳаракатларини шахсий манфаат билан эмас, ғоявий ишонч билан изоҳлаган.

Фош этилганидан кейин у шундай деган эди: “Мен бу ишни пул учун эмас, оддий одамларга озиқ-овқат, йўлкира, яхши таълим ва тиббий хизмат берган янги тизим мағлуб бўлишининг олдини олиш учун қилдим”.

Бу сўзлар унинг ички дунёси қандай ишлаганини кўрсатади. Норвуд учун Британияга хиёнат қилиш ахлоқий жиҳатдан оғир ҳаракат эмас, балки глобал мувозанатни сақлаш, Ғарб ядровий монополиясининг олдини олиш ва инсониятни ҳалокатли урушдан асраш йўлидаги хизмат эди. У ўзини жиноятчи эмас, балки олий мақсадга хизмат қилган инсон сифатида кўрган.

Ғоя, эътиқод ва танқидий тафаккур

“Кембриж бешлиги” ва “HOLA” иши инсон фақат ташқи босим, пул ёки қўрқув орқали эмас, балки ички маъно, адолат ва эътиқод орқали ҳам бошқарилиши мумкинлигини кўрсатади. Давлат разведка тузилмалари ана шу чуқур руҳий қатламларни аниқлаб, уларни ўз стратегик мақсадлари йўлида ишлатиши мумкин.

Бу ҳолат ахборот-психологик урушнинг энг хавфли жиҳатларидан бирини очиб беради: инсон ўзини мустақил қарор қабул қиляпман, деб ўйлаши мумкин, аммо унинг қарорлари аллақачон чуқур психологик таъсирлар орқали йўналтирилган бўлади.

Шунинг учун ҳар қандай ғоя, мафкура ёки сиёсий чақириққа ишонишдан олдин уни танқидий таҳлил қилиш зарур. Айниқса, у ғоя инсонга “сен тарихий миссия эгасисан”, “сен инсониятни қутқаряпсан” ёки “сенинг хиёнатинг олий мақсад учун оқланади” деган ҳисни берса, эҳтиёткорлик янада муҳим бўлади. Чунки энг кучли таъсир кўпинча очиқ буйруқ шаклида эмас, балки инсоннинг ўз виждони овозига ўхшаб эшитилади.