2026 йилги Жаҳон матбуот эркинлиги индекси Ўзбекистонни 180 давлат ичида 147-ўринга жойлади. Бир қарашда бу ўтган йилги 148-ўриндан бир поғона юқори. Аммо рақам ортидаги манзара унчалик ижобий эмас: мамлакатнинг умумий бали 35,24 дан 34,95 га тушган. Яъни Ўзбекистон рейтингда озгина кўтарилган бўлса-да, матбуот эркинлиги сифати бўйича яна пасайган.

Бу ҳолат сўнгги йилларда шаклланган хавотирли тенденцияни давом эттиради. 2023 йилда Ўзбекистон 137-ўринда эди, 2024 ва 2025 йилларда 148-ўринга тушди, 2026 йилда эса 147-ўринга чиқди. Лекин бу “тикланиш” эмас, кўпроқ стагнация. 2025 йилда “Чегара Билмас Мухбирлар” ташкилоти Ўзбекистондаги мустақил журналистлар “репрессив муҳитда” ишлаётганини қайд этган, маҳаллий нашрлар эса 2024 йилдаги 37,27 балл 2025 йилда 35,24 баллга тушганини ёзган.

Ўзбекистон матбуотининг бугунги аҳволини бир сўз билан ифодалаш қийин. У тўлиқ ёпиқ эмас, лекин эркин ҳам эмас. Сўнгги йилларда жамиятда очиқ гапириш маданияти кучайди, ижтимоий тармоқлар давлат идораларини тезроқ муносабат билдиришга мажбур қила бошлади, айрим журналистик суриштирувлар жамоатчилик эътиборини тортди. Аммо бу ўзгаришлар мустаҳкам ҳуқуқий кафолатга айланмади. Матбуот эркинлиги кўп ҳолларда қонун билан эмас, сиёсий муҳитнинг кайфияти билан белгиланмоқда.

Муаммонинг марказида ўз-ўзини цензура қилиш турибди. Кўплаб таҳририятлар қайси мавзуга тегиш мумкин, қайси савол “ортиқча” бўлиб кетади, қайси лавозим эгаси танқиддан ташқарида эканини олдиндан ўлчашга мажбур. Бу очиқ тақиқдан ҳам хавфлироқ ҳолат: журналистни кимдир тўхтатишидан аввал у ўзини ўзи тўхтатади. Натижада коррупция, суд-тергов, хавфсизлик идоралари, сиёсий қарорлар, маҳаллий ҳокимиятлар фаолияти каби мавзуларда чуқур ва тизимли журналистика камайиб боради.

2026 йилги индексда Ўзбекистоннинг энг заиф кўрсаткичларидан бири сиёсий ва ижтимоий муҳит билан боғлиқ. Мамлакат сиёсий контекст бўйича 152-ўринда, ижтимоий контекст бўйича эса 159-ўринда қайд этилган. Бу рақамлар журналистика фақат таҳририят ичидаги муаммо эмаслигини кўрсатади. Эркин матбуот учун мустақил суд, очиқ парламент, ҳисобдор ҳокимият, хавфсиз фуқаролик муҳити ва танқидни қабул қиладиган сиёсий маданият керак.

Марказий Осиёдаги умумий вазият ҳам Ўзбекистон учун қулай эмас. “Чегара Билмас Мухбирлар” таҳлилига кўра, Шарқий Европа ва Марказий Осиё минтақасида қонунчилик орқали ОАВни назоратга олиш, ахборотга киришни чеклаш ва онлайн майдонда босимни кучайтириш тенденцияси кенгаймоқда. Қозоғистон 149-ўринда, Қирғизистон 146-ўринда, Тожикистон 155-ўринда, Туркманистон эса 173-ўринда. Ўзбекистон бу манзарада энг ёмонлар қаторида эмас, аммо хавфсиз ҳудудда ҳам эмас.

Хўш, Ўзбекистон матбуот эркинлигини ҳақиқий ислоҳотга айлантира оладими ёки уни назорат қилинадиган очиқлик даражасида сақлаб қоладими? Агар журналистлар ахборот сўрагани, танқид қилгани ёки ноқулай савол бергани учун босимга учраса, рейтингдаги бир поғоналик ўсиш жамият учун ҳеч нарсани ўзгартирмайди. Матбуот эркинлиги рейтингдаги рақам эмас, фуқаронинг билиш ҳуқуқидир.

2026 йилги индекс Ўзбекистон учун табрик эмас, огоҳлантириш. Мамлакат охирги ўн йилликдаги очилиш имкониятини йўқотмаслиги учун журналистларни жазолаш эмас, ҳимоя қилиш; танқиддан қочиш эмас, унга жавоб бериш; ахборотни яшириш эмас, уни очиш сиёсатини танлаши керак. Акс ҳолда Ўзбекистон матбуоти яна бир йил рейтинг жадвалида бир поғона юқорилаши мумкин, аммо жамиятни ўзгартириш кучига эга бўлган эркин институтга айлана олмайди.