Бугун тадбиркордан тезкорлик, ташаббус ва масъулият талаб қилинаётган бир пайтда, айрим банклар ҳали ҳам эскича ёндашув, ортиқча қоғозбозлик ва марказга қарам бошқарув усулидан воз кеча олмаяпти. Бунинг яққол мисолларидан бири Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий фаолият Миллий банки тизимида кредит ажратиш жараёнидир.

Расман қараганда банкда ҳаммаси жойидадек. Банкда ҳужжат қабул қилинади, ўрганилади, таҳлил қилинади, текширилади. Лекин амалда тадбиркор нимани кўряпти?

Ҳудудий филиаллар кредит бериш бўйича мустақил қарор қабул қила олмайди. Улар кўп ҳолларда мижоз билан ишлайдиган молиявий институт эмас, ҳужжатларни марказга узатувчи “почтачи”га айланиб қолган. Барча ҳужжатлар пойтахтга юборилади, у ерда эса аризалар ойлаб “хулоса кутилмоқда” деган мавҳум ҳолатда туриб қолади.

Натижада кредит тадбиркорга эмас, қоғозларга хизмат қила бошлайди.

Энг ачинарлиси шундаки, жойларда малакали мутахассислар бор. Улар мижозни танийди, унинг бизнесини, бозорини, имкониятини ва хавфларини яқиндан билади. Аммо уларнинг фикри якуний қарор эмас, бор-йўғи марказга юбориладиган илова вазифасини бажаради. Асосий сўз эса мижозни кўрмаган, унинг иш шароитини билмаган марказ қўлида қолади.

Бу қандай мантиқ? Бу қандай ислоҳот? Бу қандай тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш?

Бугун кредит олиш жараёни иқтисодий имконият эмас, кутиш ва сабрни синовдан ўтказишга айланиб бормоқда. Тадбиркор вақт йўқотяпти, бозордаги имконият қўлдан кетяпти, янги иш ўринлари очилмай қоляпти. Энг ёмони, одамларда банкка нисбатан ишонч сўняпти.

Айрим тадбиркорлар энди “Кредит олиш учун пулдан кўра асаб керак” дея очиқча айтишяпти.

Бу ҳолат фақат тадбиркорни қийнамайди, банкнинг ўзини ҳам заифлаштиради. Жойларда қарор қабул қила олмайдиган филиал ривожланмайди. Ваколатсиз мутахассис масъулият ҳис қилмайди. “Марказ ҳал қилади” деган кайфият шаклланади. Бундай тизимда ташаббус ҳам, рақобат ҳам, ишонч ҳам бўлмайди.

Албатта, назорат керак. Хавфни баҳолаш, кредит сифатини сақлаш, маблағларни масъулият билан ажратиш муҳим. Лекин барча ваколатни марказга йиғиб, ҳудудларни қўли боғлиқ ҳолда қолдириш назорат эмас. Бу ишончсизлик.

Ишонч йўқ жойда эса тараққиёт бўлмайди. Агар ҳақиқатан ҳам тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш мақсад қилинган бўлса, кредит ажратиш бўйича реал ваколатларни ҳудудий филиалларга бериш вақти аллақачон келган. Бу жараён аниқ лимитлар, очиқ жавобгарлик, шаффоф мезонлар ва тезкор қарорлар асосида йўлга қўйилиши керак.

Тадбиркорга ойлаб куттирадиган банк эмас, унинг имкониятини вақтида кўра оладиган молиявий ҳамкор керак. Акс ҳолда, Миллий банк жамоатчилик орасида “давлат банки” сифатида эмас, “кредитни кечиктириш маркази” сифатида тилга олиниши мумкин. Бу эса нафақат банк обрўсига, балки мамлакатдаги иқтисодий ислоҳотларга ҳам соя солади.

Бугунги замон марказда ўтириб қарорни чўзишни эмас, ҳудудда туриб тадбиркорнинг нафасини ҳис қилишни талаб қилади. Кредит тизими тадбиркорни синаш учун эмас, уни ривожлантириш учун ишлаши керак.