Биринчи чорак якунларига кўра, Ўзбекистоннинг давлат қарзи қарийб 47 миллиард долларга етди.

Мамлакатнинг Жаҳон банки олдидаги қарзи 9 миллиард доллардан ошди. Қарзнинг ЯИМга нисбати 26,6% ни ташкил қилди

Ўзбекистон давлат қарзининг қарийб 47 млрд долларга етиши ҳақидаги хабар биринчи қарашда хавотирли эшитилади. Айниқса, “Жаҳон банкидан 9 млрд доллардан ортиқ қарз” деган рақам жамоатчиликда “қарз ботқоғи” ҳақидаги саволларни кучайтиради.

Лекин иқтисодий таҳлилда фақат рақамнинг ўзи эмас, балки унинг иқтисодиёт ҳажми, қарзнинг тузилиши, қайси мақсадларга сарфланаётгани ва қайтариш қобилияти муҳим ҳисобланади.

2025 йил якуни ҳолатига кўра Ўзбекистон давлат қарзи 46,8–46,9 млрд доллар атрофида бўлган. Унинг асосий қисми ташқи қарз бўлиб, тахминан 39,8 млрд доллар, ички қарз эса 7 млрд долларга яқинни ташкил этган. Давлат қарзининг ЯИМга нисбати 31–32% атрофида қайд этилган. Жаҳон банки Ўзбекистоннинг энг йирик кредитори бўлиб, қарз ҳажми қарийб 9 млрд долларга етган.

Бу рақамлар ортида қандай иқтисодий манзара турибди?

Аввало, давлат қарзининг ўзи автоматик тарзда инқироз дегани эмас. Дунёда қарзсиз давлат деярли йўқ. АҚШ, Япония ёки Европа мамлакатларининг кўпчилигида давлат қарзи ЯИМдан ҳам юқори. Масала қарзнинг бор-йўқлигида эмас, балки уни бошқариш қобилиятидадир.

Ўзбекистон ҳолатида энг муҳим кўрсаткичлардан бири қарзнинг ЯИМга нисбати ҳисобланади. Агар бу кўрсаткич 26–32% атрофида бўлса, халқаро мезонларга кўра у ҳали хавфли даража эмас. Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки таҳлилларида Ўзбекистон қарзи ҳозирча “барқарор”, яъни хизмат кўрсатиш мумкин бўлган даражада баҳоланади.

Шу боис “47 млрд доллар қарздан қўрқиш керакми?” деган саволга қисқа жавоб: ҳозирча ваҳимага асос йўқ, аммо хавотир учун сабаблар бор.

Нега?

Чунки муаммо қарзнинг мутлақ миқдорида эмас, унинг ўсиш суръатида. Сўнгги йилларда Ўзбекистон давлат қарзи тез ўсди. 2018 йилларда нисбатан паст бўлган қарз ҳажми бир неча йил ичида икки баробардан кўпроқ ошди. Хусусан, 2025 йилнинг ўзида давлат қарзи 6,6 млрд долларга кўпайган.

Бу ўсишнинг бир нечта сабаблари бор.

Биринчи сабаб – катта инфратузилма ва ислоҳот лойиҳалари. Электр энергетикаси, йўллар, сув таъминоти, уй-жой-коммунал соҳаси ва саноат модернизацияси учун ташқи молия жалб қилинмоқда. Жаҳон банки ва Осиё тараққиёт банки каби институтлардан олинаётган кредитлар одатда узоқ муддатли ва нисбатан паст фоизли бўлади. Шу жиҳатдан улар тижорат кредитларидан анча хавфсизроқ ҳисобланади.

Иккинчи сабаб – бюджет тақчиллиги. Қарзнинг маълум қисми давлат харажатларини қоплаш учун ишлатилмоқда. Бу эса иқтисодчиларни кўпроқ ўйлантиради. Чунки инвестиция учун олинган қарз келажакда даромад келтириши мумкин. Лекин жорий харажатларни молиялаштириш учун олинган қарз иқтисодий қайтим бермаса, кейинги босимни оширади.

Учинчи омил – ташқи қарзнинг валюта хавфи.

Ўзбекистон давлат қарзининг катта қисми хорижий валютада. Бу муҳим нуқта. Агар сўм қадрсизланса, қарзни миллий валютада қайтариш қийматлироқ бўлиб боради. Масалан, доллар курсининг кескин ўсиши давлат бюджети учун қўшимча юк дегани. Ташқи қарзнинг катта қисми айнан валютада экани қайд этилган.

Жаҳон банки олдидаги 9 млрд доллар қарз алоҳида хавфми?

Бу ерда ҳам рақамнинг ўзи эмас, кредиторнинг кимлиги муҳим. Жаҳон банки одатда сиёсий ёки тижорий банклардан фарқли равишда узоқ муддатли, имтиёзли ва нисбатан арзон кредитлар беради. Шунинг учун Жаҳон банки қарзи одатда энг оғир қарз ҳисобланмайди. Аксинча, халқаро бозордан юқори фоизли еврооблигациялар ёки қисқа муддатли тижорий қарзлар кўпроқ риск келтиради.

Шу билан бирга, яна бир муҳим жиҳат бор: давлат қарзи билан умумий ташқи қарзни адаштирмаслик керак. Давлат қарзи 47 млрд доллар атрофида бўлса, мамлакатнинг умумий ташқи қарзи, яъни хусусий сектор ва компаниялар қарзлари билан бирга ҳисобланганда 82 млрд доллардан ошган. Бу аллақачон иқтисодчилар диққат билан кузатаётган кўрсаткичдир.

Демак, умумий манзара қандай?

Бугунги кунда Ўзбекистон давлат қарзи ҳали иқтисодий ҳалокат ёки дефолт хавфи даражасида эмас. Қарзнинг ЯИМга нисбати халқаро мезонларга кўра ўртача ва бошқариладиган даражада қолмоқда. Халқаро молия институтлари ҳам мамлакатни ҳозирча юқори рискли қарздор сифатида баҳоламаётгани шундан далолат беради.

Бироқ бу хотиржамлик учун чекланмаган лицензия эмас.

Агар қарз ўсиши иқтисодий ўсишдан тезлашса, жалб қилинган маблағлар самарасиз сарфланса ёки бюджет доимий равишда қарз ҳисобига яшай бошласа, бу бир неча йилдан кейин жиддий муаммога айланиши мумкин. Давлат қарзи иқтисодиётни ривожлантирувчи восита ҳам бўлиши мумкин, молиявий босим манбаи ҳам. Ҳаммаси қарз қаерга ва қандай сарфланаётганига боғлиқ.

Шу нуқтаи назардан қараганда, бугунги савол “қарз кўпми?” эмас, балки “қарз иқтисодиётга қанча даромад олиб келяпти?” деган саволдир. Ана шу саволга ижобий жавоб бўлса, 47 млрд доллар рақами ўзига хос иқтисодий инвестиция сифатида қаралиши мумкин. Акс ҳолда эса, у келажак авлодлар зиммасига ўтадиган молиявий юкка айланади.