Ахборот-психологик уруш ва онгни бошқаришнинг давлат бошқаруви ҳамда давлатчиликдаги роли яхши ўрганилган. Гарчи бу мураккаб ҳодиса сифатида қаралса-да, унинг барча қирралари етарлича таҳлил қилинмаган. Уруш ва хавфсизлик тадқиқотчилари, одатда, унинг айрим жиҳатларини эътибордан четда қолдириб келишган. Ушбу мақола онгни бошқаришнинг ана шундай қирраларидан бири ҳақида бўлиб, инсон уни тўлиқ англаганида, бу санъат қанчалик мураккаб ва ноаниқ эканини кўради.

Император Бобур ва “сопини ўзидан чиқартмоқ”

Марказий Осиё ва Афғонистондаги Темурий шаҳзодалар саройларида кенг тарқалган айрим сўз ва ибораларни ўрганган ғарблик этимологлар Бобурнинг Деҳли султонлигига юришидан кейин пайдо бўлган бир иборага дуч келганлар. Бу ибора — “сопини ўзидан чиқариш” бўлиб, Марказий Осиё аҳолиси орасида муаммонинг ўзига дахлдор ресурслар ёки одамлар орқали муаммони ҳал қилиш усули сифатида кенг ишлатилган. Инглиз тилида бу иборанинг бир қатор маънодош вариантлари бор: “ўғрини ушлаш учун ўғридан фойдаланиш”, “оловни олов билан ўчириш”, “бир кишининг ўз қуролини ўзига қарши ишлатиш”, “тулкини ғозларга қоровул қилиб қўйиш”, “ўзинг турган шохни кесиш”.

Тадқиқотларга кўра, бу ибора Бобурнинг Деҳли ҳукмдори Иброҳим Лўдийга қарши ҳарбий юриши даврида пайдо бўлган ва Бобурнинг айёр психологик таъсир усулига ишора қилган. Аниқроқ айтганда, Бобур Ҳиндистондаги сиёсий, диний, ижтимоий ва маданий урф-одатлар, кайфият, эътиқод ва анъаналарни ўрганар экан, ҳиндуизмда Брахма — Яратувчи ва Вишну — Асровчи билан бир қаторда ҳинду учлигига кирувчи Шива — Вайрон қилувчи худо борлигини англаган.

Шива учинчи кўзи, кўк бўғзи, сочидаги ярим ой, қўлидаги уч тишли найза ва ноғораси билан тасвирланади. Ҳинд жамиятида, айниқса кшатрийлар — ҳарбий табақа орасида “Шива ғазабланса, унинг учинчи кўзи очилиб, вайронкор самовий олов сочади”, деган чуқур ишонч мавжуд бўлган. Бобур Ҳиндистонда кенг тарқалган ана шу эътиқоддан хабардор бўлгани учун уни Деҳли султонлигидаги ҳинду аҳолини бўйсундиришда самарали қурол сифатида ишлатишга қарор қилади. У бу усулни чиғатой туркийсида “сопини ўзидан чиқартмоқ” деб атаган.

Бу ўринда шуни айтиш жоизки, 1526 йилдаги биринчи Панипат жанги олдидан Бобур Эрон шоҳи Исмоил Сафавийдан “тўпи-фаранги” деб аталган тахминан 20 та тўп олган. Бундан ташқари, Исмоил Сафавий Бобурга от ёки туя устига ўрнатиладиган мис айланма тўплар — зарбозанлар ҳамда Бобур пиёда қўшинлари — туфангчи ёки туфакчилар орасида тизимли равишда жойлаштирилган туфанг/туфакларни ҳам берган.

Бобур ўзининг туфанг ишлатишга ўргатилган пиёда аскарларига йигирма-ўттиз нафар ҳиндуни ушлаб, уларни дарахтларга маҳкам боғлашни буюради. Кейин эса аскарларига қишлоқлардан одамларни йиғиб келишни амр қилади. Буйруқ бажарилгани айтилгач, Бобур дарахтларга боғланган асирларни бошқа ҳинду аҳоли кўз ўнгида отиб ўлдиришни буюради.

Қатлдан сўнг Бобур ҳайрат ва қўрқув ичида қолган ҳиндуларга унинг қўлида Шиванинг қуроли борлигини, ким Бобурга қарши чиқса, шу қурол билан жазоланишини айтади. Унинг интеллектуал ҳарбий зеҳни маҳсули бўлган бу онгни бошқариш усули шу қадар самарали бўладики, Деҳли султонлигига ҳақиқий ҳужум бошланишидан олдиноқ аҳолининг руҳи синдирилади.

Сталин ва “Шерхорн операцияси” — “Березино операцияси”

“Шерхорн операцияси” 1944 йилдан 1945 йил майигача Совет разведка-хавфсизлик хизматлари томонидан нацист Германиясининг Абвери — ҳарбий разведкаси ва бошқа махфий хизматларига қарши амалга оширилган махфий чалғитиш операцияси эди. Бу ғоя Иосиф Сталинга тегишли бўлган. Уни Михаил Маклярский ишлаб чиққан, Павел Судоплатов эса амалга оширган.

Тарихий ва архив ҳужжатларига кўра, “Шерхорн операцияси”нинг асосий мақсади Совет назоратидаги ҳудудларда фронт ортида ҳаракат қилаётган йирик немис гуруҳи мавжудлиги ҳақида тасаввур яратиш ва ана шу сохта қўшинларга ёрдам бериш учун юборилган дала агентларини қўлга олиш ҳамда йўқ қилиш орқали нацист разведка ресурсларини тугатишдан иборат эди.

Совет разведка-хавфсизлик хизматлари немисларнинг сохта “қаршилик кучлари”ни ташкил қилади. Унга гўёки подполковник Генрих Шерхорн раҳбарлик қилаётгандек кўрсатилади. Шерхорн аслида ҳақиқий немис ҳарбий асири эди. Операция 1944 йил август ойида “Макс” тахаллуси билан юборилган радио хабардан бошланади. “Макс” аслида НКВД агенти Александр Демьянов эди. У немис қўмондонлигига радио орқали Шерхорннинг 2500 нафар аскари Березина дарёси яқинидаги ботқоқликларда советлар томонидан қуршовда қолганини хабар қилади.

Немисларни ишонтириш учун советлар “Шерхорн гуруҳи” ва “совет қўшинлари” ўртасида гўёки ҳақиқий тунги жангни саҳналаштиради. Шу операция туфайли советлар ўз мақсадларига эришади ва у тарихга радио орқали амалга оширилган энг муваффақиятли “жосуслик ўйинлари”дан бири сифатида киради.

Бироқ тарихчилар ва тадқиқотчилар бу операцияда одатда Сталиннинг роли ва у разведка ходимларига қўллашни буюрган “сопини ўзидан чиқартмоқ” усулини эътибордан четда қолдирадилар.

Тарихан маълумки, Сталин сермаҳсул китобхон ва фитнани пухта тузувчи шахс бўлган. У уруш, ҳарбий санъат, давлат бошқаруви, давлатчилик, махфий операциялар ва стратегиялар ҳақидаги тарихий китобларни ўқишни яхши кўрган. Эрон ҳукмдори Нодиршоҳ IIнинг Марказий Осиёни босиб олишда қўллаган усул ва стратегиялари билан танишар экан, Сталин Бобурнинг Ҳиндистонни эгаллашда қўллаган онгни бошқариш усули ҳақида маълумотга дуч келади.

Ҳиндистондаги Мўғуллар империяси тарихи ҳамда Бобурнинг ҳарбий усул ва стратегияларини синчиклаб ўргангач, Сталин жанг қилмасдан туриб ғалаба қозониш ғоясига қаттиқ қизиқиб қолади. Бобур каби Сталин ҳам нацист Германияси ҳарбий машинаси сиёсий жиҳатдан ясалган бир ақида таъсирида эканини яхши билган. Бу ақидага кўра, фақат “ҳақиқий орий немислар”гина мураккаб ҳарбий амалиётларни режалаштириш, ташкил этиш ва амалга оширишга қодир деб қараларди. Ана шу ақида немис ҳарбий машинасини интеллектуал жиҳатдан тор, стратегик жиҳатдан эса заиф қилиб қўйган эди.

Советлар Сталиннинг “Шерхорн операцияси”ни амалга ошира бошлаганда Абверда муайян шубҳалар пайдо бўлган. Бироқ Иосиф Сталин тахмин қилганидек, немис ҳарбий машинаси ичидаги чуқур сиёсий эътиқод уларнинг разведка ва хавфсизлик таҳлилчилари, стратеглари ва генералларини кўр қилиб қўйди. Чунки Шерхорн воқеасини ўта мураккаб разведка операцияси деб қабул қилиш “паст ирқли славян руслар” ҳарбий, стратегик ва интеллектуал салоҳият жиҳатидан орий немислар билан тенг, деган маънони англатарди. Бу эса нацист Германиясининг расмий мафкурасига мутлақо зид эди. Натижада Сталин Бобур томонидан кашф этилган ва қўлланган “сопини ўзидан чиқартмоқ” усули орқали нацистлар онгини муваффақиятли бошқара олди.

Ушбу икки тарихий мисолдан келиб чиқиб, мазкур қисқа таҳлилий мақола етказмоқчи бўлган асосий фикр икки қисмдан иборат. Биринчидан, бизнинг чуқур урф-одатларимиз, эътиқодларимиз ва анъаналаримиз ўз муаммоларимизнинг айни манбасига айланиши мумкин. Иккинчидан, давлатлар ва ҳукумат тузилмалари жамият учун сиёсий мақсадларда яратилган воқеликлар ва дунёқарашларни шакллантиришда ниҳоятда эҳтиёткор бўлиши керак. Чунки яратилган воқеликлар ёки ёлғонлар вақт ўтиши билан кўпчилик томонидан оддий ҳақиқат сифатида қабул қилиниши ва кутилмаган оқибатларга олиб келиши мумкин. Бу эса ана шу давлатлар ва жамиятларнинг мавжудлигига таҳдид солиши эҳтимолдан холи эмас.