2025 йил 6 март ҳолатига тузилган ва Ўзбекистон Республикаси Олий суди номи билан расмийлаштирилган ҳужжат интернет тармоғида диний экстремистик, террорчилик ва ақидапарастлик ғояларини тарғиб қилувчи, шунингдек республика ҳудудига олиб кирилиши, тайёрланиши, сақланиши, тарқатилиши ва намойиш этилиши тақиқланган манба ва контентлар рўйхатини ўз ичига олади. 12 бетли мазкур ҳужжат оддий рўйхатдан кўра кенгроқ маънога эга: у давлатнинг рақамли муҳитдаги хавф-хатарларга қандай ёндашаётганини, тақиқланаётган ахборотнинг қайси шаклларда тарқалаётганини ва назорат механизми қай даражада кенгайганини кўрсатади.
Ҳужжатга назар ташланганда, энг аввало, унинг тизимли таснифлангани эътиборни тортади. Рўйхат манбаларни аралаш тарзда эмас, балки платформалар кесимида ажратади. Биринчи саҳифаларда Meta (Facebook) орқали тарқалган аккаунтлар ва саҳифалар берилган. Кейинги қисмда Telegram каналлари ва манбалари келтирилган. 8-бетда Instagram, 10-бетда Threads ва YouTube, 11-бетда Odnoklassniki, 12-бетда эса TikTok, интернет сайтлари ҳамда бошқа ресурслар алоҳида кўрсатилган. Бу тузилма шунчаки техник қулайлик эмас. У хавфли деб топилган контентнинг тарқалиш муҳити ҳам турлича эканини англатади. Яъни бугунги тарғибот фақат бир веб-сайт ёки ёпиқ канал билан чекланиб қолмаяпти, балки кўп платформали ва бир-бирига уланган ахборот занжирига айланган.
Мазкур рўйхатни таҳлил қилганда, уни шартли равишда уч йирик тоифага ажратиш мумкин. Биринчи тоифа, ижтимоий тармоқдаги аккаунтлар, каналлар ва саҳифалар. Бу ерда шахсий профиллар, тарғибот саҳифалари, гуруҳлар ва каналлар учрайди. Иккинчи тоифа, сайтлар ва веб-ресурслар. Учинчи тоифа эса контент бирликлари бўлиб, улар аудио, видео, дарс, маъруза, диний шарҳ ёки алоҳида материал кўринишида тарқалиши мумкин. Бу жиҳат жуда муҳим. Чунки ҳужжатдан кўриниб турибдики, муаммо энди фақат “қайси сайт зарарли” деган савол билан чекланмайди. Масала “қайси аккаунт”, “қайси канал”, “қайси формат” ва ҳатто “қайси файл ёки ҳавола” деган даражагача чуқурлашган.
Бу эса замонавий ахборот муҳитининг ўзига хос хусусиятини очиб беради. Илгари радикал ёки экстремистик мазмундаги материаллар асосан алоҳида сайтларда учраган бўлса, ҳозир улар қисқа видео, аудио-шарҳ, пост, сторис, репост, архив файл, телеграм ҳаволаси ёки видеохостинг орқали тез тарқалади. Демак, тақиқ рўйхати ҳам айнан шу реалликка мослашган. Ундаги манбаларнинг платформалар кесимида ажратилиши ҳуқуқий ва ахборот хавфсизлиги нуқтаи назаридан янги босқични англатади. Давлат энди контентни фақат манбага қараб эмас, балки унинг тарқалиш усулига қараб ҳам баҳоламоқда.
Ҳужжатдаги яна бир эътиборли жиҳат, ундаги номлар ва ресурсларнинг тил жиҳатидан аралаш эканидир. Рўйхатда ўзбекча номлар кўпчиликни ташкил қилса-да, русча, арабча ва транслитерацияда ёзилган номлар ҳам бор. Бу эса тарғибот фақат бир тилда эмас, балки турли тил муҳитларида ҳам олиб борилаётганини кўрсатади. Бошқача айтганда, аудитория ҳам бир хил эмас. Айрим манбалар кенг оммага, бошқалари диний қизиқишдаги тор доирага, яна бошқалари эса маълум мафкуравий муҳитга мўлжалланган бўлиши мумкин. Бу ҳолат рақамли тарғиботнинг мослашувчан ва ўзгарувчан табиатини англатади.
Рўйхат ҳажми ҳам ўзига хос сигнал беради. 12 бет давомида юзлаб номлар, саҳифалар, аккаунтлар ва ресурслар қайд этилгани мониторингнинг нуқтавий эмас, балки кенг кўламли эканини англатади. Бу ерда фақат энг машҳур каналлар эмас, балки нисбатан кам танилган, аммо хавфли деб баҳоланган манбалар ҳам киритилган. Яъни назорат механизми фақат оммавийликка эмас, мазмун ва таъсир эҳтимолига ҳам қаратилган. Шу маънода, ҳужжат ахборот хавфсизлиги бўйича амалий база вазифасини ўтайди. У ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар учун ҳуқуқий таянч бўлса, ОАВ, таълим муассасалари, блогерлар ва оддий фойдаланувчилар учун огоҳлантирувчи ахборот манбаи ҳисобланади.

Бу каби рўйхатларнинг ижтимоий аҳамияти ҳам бор. Бир томондан, улар жамоатчиликка қайси манбалар билан алоқа қилиш, уларни тарқатиш ёки сақлаш ҳуқуқий хатар туғдириши мумкинлигини англатади. Иккинчи томондан, бундай ҳужжатлар рақамли саводхонлик масаласини ҳам кун тартибига олиб чиқади. Чунки хавфли контент доим ҳам очиқ ва дағал кўринишда бўлмайди. У кўпинча “дарс”, “савол-жавоб”, “тафсир”, “ибрат”, “ҳидоят”, “шарҳ” ёки “ахлоқий суҳбат” каби безарар туюладиган шаклларда ҳам тарқалиши мумкин. Ҳужжатда айнан шундай номланишга эга манбаларнинг учраши бу муаммонинг ташқи шакл эмас, ички мазмун билан боғлиқ эканини кўрсатади.
Шу нуқтада яна бир муҳим савол туғилади: нега бундай рўйхат керак? Жавоб шундаки, рақамли майдонда ахборот айланиши жуда тез. Бир манба ёпилса, бошқаси очилади. Бир саҳифа блокланса, унинг нусхаси бошқа платформада пайдо бўлиши мумкин. Демак, расмий рўйхат доимий равишда янгиланиб бориши ва платформалар кесимида юритилиши зарур. Мазкур ҳужжатда айнан шундай ёндашув сезилади. У фақат “тақиқ” эмас, балки ахборот муҳитидаги таҳдидлар харитасини шакллантиришга уринишдир.
Хулоса қилиб айтганда, 2025 йил 6 март ҳолатига тузилган мазкур рўйхат Ўзбекистонда тақиқланган онлайн манбаларни рақамли платформа, контент формати ва тарқатиш усули бўйича комплекс тарзда таснифлаган ҳужжат сифатида аҳамиятга эга. Ундан кўриниб турибдики, замонавий экстремистик ва радикал тарғибот бир манбали эмас, кўп каналли, тармоқлашган ва турли форматларда яшайдиган ҳодисага айланган. Шунинг учун унга қарши чоралар ҳам фақат техник блоклаш билан эмас, балки ҳуқуқий тартибга солиш, мониторинг, таҳлил ва жамоатчиликни огоҳлантириш орқали олиб борилмоқда.