Элтузар манбасининг иддао қилишича, Тошкент шаҳар суд-тиббий экспертизаси раҳбари Норжон (Нора) Султонова сўнгги можаро ортидан ишни “ҳал қилиш” мақсадида Бош прокурорнинг биринчи ўринбосари Баҳриддин Валиевга чиқишга уринмоқда. Айни экспертиза ходими сўзларига кўра, Султонова “мени сотмасин” деган хавотир билан бу масала юзасидан юқори даражада аралашув изламоқда.

Манба берган маълумотга кўра, Норжон Султонова Тошкент шаҳар суд-тиббий экспертиза тизимига қарийб 8 йилдан буён раҳбарлик қилиб келади. Шу давр ичида муассаса атрофида пора олиш билан боғлиқ камида тўртта инцидент қайд этилган. Улардан энг шов-шувлиларидан бири бевосита Норжон Султонованинг ўзи номи билан боғлиқ.

Элтузар ихтиёридаги 2023 йил 11 январь санаси билан расмийлаштирилган Тошкент шаҳар прокуратураси тақдимномасида Султоновага нисбатан жиноят иши доирасида айб эълон қилингани кўрсатилган.

Ҳужжатда жумладан бундай дейилади: “Н.Султановани ЖКнинг 210-моддаси 2-қисми ‘в’ банди ва К.Муҳаммадиевни ЖКнинг 212-моддаси 1-қисми билан айблаш юзасидан 260003/2022-79АТ-сонли жиноят иши бўйича дастлабки тергов ҳаракатлари олиб борилди.”

Бу ерда гап оддий шубҳа ҳақида эмас, балки прокуратура расмий ҳужжатида айб эълон қилингани қайд этилган ҳолат ҳақида кетмоқда.

Ҳужжат мазмунига кўра, воқеа 2022 йил кузида В. Асанова билан боғлиқ иш ортидан ривожланган. Унга нисбатан комиссия суд-тиббий экспертизаси тайинланган. Прокуратура тақдимномасида қайд этилишича, Асановага экспертиза натижаси унинг фойдасига ҳал бўлиши учун Тошкент шаҳар филиалидаги айрим давлат экспертларига пора бериш лозимлиги айтилган.

Расмий ҳужжатда бу ҳолат қуйидагича баён қилинган: “Унга нисбатан тайинланган комиссия суд-тиббий экспертизаси натижаси у учун ижобий ҳал берилиши, бу ҳақда Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалиёт маркази Тошкент филиалининг давлат экспертлари билан гаплашгани ва бунинг эвазига уларга пора тариқасида жами 2.500 АҚШ долларини бериш лозимлигини айтган.”

Прокуратура ҳужжатига кўра, кейинроқ В. Асанова бу талабни ноқонуний деб ҳисоблаб, 2022 йил 14 октябрда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилган. Шу асосда тезкор тадбир ўтказилган.

Тақдимномада айтилишича, тезкор тадбир 2022 йил 14 октябрь куни Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалиёт марказининг Тошкент шаҳар филиали жойлашган манзил олдида ўтказилган. Ҳужжатда бу эпизод жуда аниқ тасвирланади: “Шу куни соат тахминан 13:05 ларда … Норжон Давлетовна Султанова, 7-сонли ШКШ собиқ бош шифокори К.Р.Муҳаммадиевнинг воситачилигида … 2.500 АҚШ долларини … пора тариқасида олган вақтида, ашёвий далиллар билан қўлга олинган.”

Мана шу жумла ҳужжатнинг энг оғир нуқтаси ҳисобланади. Чунки унда Султонова нафақат тилга олинган, балки муайян суммадаги пулни олган пайтда ушлангани ёзилган.

Ҳужжатда пора миқдори ҳам миллий валютага айлантириб кўрсатилган. Унга кўра, 2022 йил 14 октябрдаги Марказий банк курси бўйича 2 500 доллар 27 миллион 770 минг 625 сўмга тенг бўлган.

Бундан ҳам муҳими, тақдимномада кейинчалик ўтказилган суд-кимёвий экспертиза хулосаларига таяниб, махсус ишлов берилган пул купюралари ва Султонованинг қўлларидан олинган суртмалар ўртасида мослик аниқлангани кўрсатилади.

Расмий ҳужжатда шундай дейилган: “Н.Султанованинг ўнг ва чап қўлларидан олинган суртмаларда ҳамда унинг хизмат хонасидан олинган пул ўралган қоғозда кукун излари мавжудлиги … ашёвий далил сифатида олинган 100 АҚШ долларида аниқланган махсус кукун излари билан ўзаро турдошлиги аниқланган.”

Яъни прокуратура ҳужжатига кўра, тезкор тадбир чоғида фойдаланилган махсус белги ва излар кейинги экспертизада ҳам тасдиқланган.

Шунингдек, ҳужжатда пора сифатида фойдаланилган 100 долларлик купюрада “ПОРА” ёзуви мавжудлиги қайд этилгани ҳам кўрсатилади. Бу эпизод ҳам алоҳида эътиборга молик: “Тақдим қилинган 100 АҚШ долларлик купюрада ‘ПОРА’ ёзуви мавжудлиги…” деб ёзилган прокуратура ҳужжатида.

Шундан сўнг Тошкент шаҳар прокуратураси ушбу ҳолат юзасидан Норжон Султоновага нисбатан Жиноят кодексининг 210-моддаси 2-қисми “в” банди билан, К. Муҳаммадиевга нисбатан эса 212-модда 1-қисми билан айб эълон қилинганини қайд этган. Ҳужжатда бу жумла қисқа ва очиқ баён қилинган: “Мазкур ҳолат юзасидан Н.Султановага 210-моддаси 2-қисми ‘в’ банди ва К.Муҳаммадиевга ЖКнинг 212-моддаси 1-қисми билан айб эълон қилинган.”

Шу билан бирга, тақдимномада муаммо битта эпизод ёки икки шахс билан чекланмаслиги ҳам таъкидланади. Прокуратура ушбу қонунбузилишларга соғлиқни сақлаш тизимида, хусусан суд-тиббий экспертиза муассасасида назорат етарли даражада йўлга қўйилмагани сабаб бўлганини кўрсатган.

Ҳужжатда раҳбарият томонидан қўл остидаги ходимлар устидан назорат сусайтирилгани, қонуний тарғибот ишлари тўғри ташкил этилмагани ва ходимлар фаолияти устидан етарли раҳбарий назорат бўлмагани тилга олинади.

Бу эса масалани янада оғирлаштиради. Чунки гап фақат шахсий порахўрлик ҳақида эмас, балки адлия ва тиббиёт кесишган, инсон тақдири ҳал бўладиган ўта ҳассос соҳадаги тизимли бузилишлар ҳақида кетмоқда.

Элтузар манбаси айтаётган бугунги даъво, яъни Султонованинг ишни “ҳал қилиш” учун юқори доираларга чиқишга уринаётгани ҳақидаги иддао, ана шу 2022 йилги эпизод ва 2023 йилги прокуратура ҳужжати фонида янада жиддий тус олади. Чунки бу ҳолат аввал ҳам унинг номи пора билан боғлиқ расмий материалларда тилга олинганини кўрсатади.

Шунингдек, Элтузар ихтиёридаги яна бир ҳужжатда 2023 йил март ойида Миробод туман суди томонидан соғлиқни сақлаш тизимига хусусий ажрим юборилгани кўринади. Унда тегишли чоралар кўриш ва судга маълумот тақдим этиш сўралган.

Ҳозирча Бош прокуратура, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ёки Тошкент шаҳар суд-тиббий экспертизаси раҳбарияти мазкур иддаоларга расмий муносабат билдиргани йўқ.

Суд-тиббий экспертизадаги чириш: нега бир хил можаролар такрорланаверади?

Агар манба келтирган маълумотлар ва илова қилинган ҳужжатлар бир нуқтага туташса, бу ерда гап битта ходимнинг хатоси ҳақида эмас, балки бутун тизимнинг чуқур касаллиги ҳақида кетаётгани аён бўлади.

Суд-тиббий экспертиза оддий идора эмас. Бу ерда чиқарилган хулоса одам тақдирини ҳал қилади: ким қамалади, ким оқланади, кимнинг дарди “расман” бор деб топилади, кимники эса йўқ.

Шундай тизимда пора ҳақидаги шубҳалар бир марта эмас, тўрт марта тилга олинаётган бўлса, бу энди “тасодиф” эмас. Бу раҳбарият, назорат ва жавобгарлик механизми ишламаётганини кўрсатади. Яъни муаммо алоҳида шахсда эмас, муҳитнинг ўзида.

Энг оғир жиҳат шундаки, бундай идорада коррупция нафақат пул олиш-бериш билан чекланмайди. У суд адолатига тўғридан-тўғри зарба беради. Экспертиза хулосаси сотилса, тергов ҳам, суд ҳам, қонун ҳам қоғозда қолади. Пули бор одам “касал” бўлиб чиқиши, айбдор “енгиллашиши”, жабрланувчи эса яна бир марта жабр кўриши мумкин.

Манба айтаётган “мени сотмасин” деган ибора эса бутун ҳолатнинг ички мантиғини очиб беради. Бу ибора рост бўлса, демак тизим ичида ўзаро ишонч эмас, ўзаро фош этишдан қўрқиш муҳити ҳукм суряпти. Бундай муҳитда раҳбар ўзини оқлаш, ходим эса ўзини сақлаб қолиш билан овора бўлади. Давлат манфаати, қонун устуворлиги, фуқаро ҳаққи эса орқа ўринга сурилади.

Яна бир савол бор: агар илгари ҳам шундай ҳолатлар бўлган бўлса, нега тизим тозаланмаган? Нега бир хил инцидентлар қайта-қайта такрорланяпти? Нега пора билан боғлиқ шубҳалардан кейин ҳам раҳбарлар ўз ўрнида қолаверади? Бу саволларга жавоб берилмас экан, ҳар қандай навбатдаги ушлаш ёки тезкор тадбир жамоатчилик кўзида спектаклдек кўринади. Чунки оқибат ўзгармаса, сабаб сақланиб қолган бўлади.

Прокуратура ҳужжатининг ўзидаёқ назорат сусайгани, қонуний тартибот ишлари тўғри ташкил этилмагани, раҳбар томонидан қўл остидаги ходимлар устидан етарли назорат бўлмагани ҳақида гап кетади. Бу жуда жиддий сигнал. Давлатнинг расмий ҳужжатида раҳбарий назорат бўшлиги қайд этилган экан, энди “ҳаммаси жойида” деган баёнотлар ишонтира олмайди.

Бу ерда энг катта муаммо жазонинг муқаррар эмаслиги. Тизимда ишловчиларда юқорида таниш-билиш бор экан, ҳар қандай ишни “ёпса” бўлади деган ҳис бўлса, коррупция хавф эмас, иш услубига айланади. Шу нуқтада муаммо ҳуқуқий эмас, сиёсий-иродавий тус олади: давлат ростдан ҳам суд-тиббий экспертизани тозалашни хоҳлаяптими ёки йўқми?

Аслида, бундай идораларда биргина кадр алмаштириш етарли эмас. Барча коррупцион шубҳалар бўйича мустақил хизмат текшируви, сўнгги йиллардаги баҳсли экспертизаларни қайта кўриб чиқиш, мол-мулк ва манфаатлар тўқнашувини текшириш, раҳбариятдан тортиб оддий экспертгача очиқ аудит ўтказиш керак. Акс ҳолда, бугунги можаро эртага яна бошқа фамилия билан қайтиб келади.

Энг муҳими, суд-тиббий экспертиза тизимидаги ҳар бир шубҳали қарор ортида тирик одамлар турибди. Бу қуруқ статистика эмас. Бу қамалганлар, оқланмай қолганлар, ҳақиқатини исботлай олмаганлар тақдири. Шунинг учун бу мавзуда юмшоқ гапиришга асос йўқ. Агар келтирилган иддаолар тасдиқланса, масала битта раҳбар ёки битта эксперт тақдири билан чекланмаслиги керак. Бу бутун занжирни очиш, ким кимни асраганини, ким қайси ишга аралашганини, нега аввалги ҳолатлар оқибатсиз қолганини жамоатчиликка очиқ айтишни талаб қилади. Акс ҳолда, адолат тизимига ишончни қайтариш ҳақида гапириш қийин.