Россиянинг Украинага босқини уч йилдан ошди. Бу уруш дунёдаги деярли барча жамиятларни иккига бўлиб ташлади. Лекин Ўзбекистонда бир ғалати манзара кузатилди: жамиятнинг сезиларли қисми Кремль позициясини ҳали ҳам қўллаб-қувватлайди. Айримлар ҳатто Путинни очиқ ҳимоя қилади, Россия армиясини оқлайди ёки Украинадан нафратланишини яширмайди.

Бу ҳолатни кўрган кўпчилик ҳайрон бўлади: ахир Ўзбекистоннинг ўзи ҳам бир вақтлар империя таркибида яшаган, мустамлакачиликни бошдан кечирган халқ эмасми? Нега унда баъзи ўзбеклар бошқа бир давлатнинг босқинини тушунишга ёки оқлашга мойил?

Бунинг жавоби оддий эмас. Масала фақат телевидение ёки Telegram пропагандасида эмас. Бу – совет давридан қолган онг, иқтисодий қарамлик, геосиёсий қўрқув ва “кучли давлат” психологияси аралашиб кетган катта ижтимоий ҳодиса.

СССР қулаганига ўттиз йилдан ошган бўлса ҳам, постсовет инсоннинг онги тўлиқ ўзгармади. Айниқса катта авлод учун Россия ҳали ҳам “марказ” сифатида қабул қилинади. Совет даврида Москва фақат пойтахт эмас, балки ҳақиқат манбаи, цивилизация маркази, “катта ака” сифатида кўрсатилган. Рус тили – маданият тили, Россия – тартиб ва куч рамзи эди. Бу тасаввурлар миллионлаб одамлар онгига ўтириб қолган.

Шу сабабли айрим ўзбекистонликлар учун Россиянинг ҳаракатлари автоматик тарзда “давлат манфаати” ёки “хавфсизлик чораси” сифатида кўринади. Улар Украина урушини мустақил давлатга босқин сифатида эмас, балки Россиянинг “ўз хавфсизлигини ҳимоя қилиши” сифатида қабул қилишга мойил.

Бу қарашни Россия медиаси йиллар давомида мустаҳкамлади. Ўзбекистонда ҳали ҳам миллионлаб одамлар рус телевидениеси кўради, русча YouTube контентдан фойдаланади, Россия Telegram каналларини ўқийди.

Кремль эса уруш бошланганидан бери бир хил нарративни такрорлаб келмоқда: НАТО Россияни қуршаб олмоқда, Украина Ғарб қўлидаги қуролга айланган, Путин эса “рус дунёсини” ҳимоя қилмоқда.

Инсон ҳар куни шу ахборот муҳитида яшаса, маълум вақтдан кейин бу фикрлар оддий ҳақиқатдек туюла бошлайди. Айниқса муқобил ахборот манбаларига чиқиш чекланган бўлса.

Бироқ Ўзбекистондаги пророссия кайфиятининг энг катта сабабларидан бири – иқтисодий боғлиқлик. Миллионлаб ўзбеклар Россияда ишлайди. Кўп оилаларнинг тирикчилиги Москва, Петербург ёки Сибирдан келадиган пулга қарам. Россия кўпчилик учун геосиёсий объект эмас – даромад манбаи.

Шунинг учун кўп одамлар онгостида «Агар Россия кучсизланса ёки инқирозга учраса, бу бизнинг оилаларимизга ҳам таъсир қилади» деган қўрқув бор. Бу идеологик муҳаббат эмас. Бу – иқтисодий хавотир.

Путиннинг шахсий имижи ҳам муҳим омил. Постсовет жамиятларида кучли лидер культи ҳали ҳам катта таъсирга эга. Кўпчилик демократияни эмас, тартибни қадрлайди. Улар учун қаттиққўл раҳбар – давлат барқарорлигининг кафолати. Путин эса ўзидан айнан шундай образ яратади. Ғарбдан қўрқмайдиган, империяни қайта тиклаётган, қаттиқ қарор чиқарадиган лидер образи.

Шунинг учун айрим ўзбеклар Путинни сиёсий дастури учун эмас, балки “кучли эркак раҳбар” архетипи сифатида ҳурмат қилади.

Яна бир муҳим жиҳатни эътибордан соқит қилмаслигимиз керак. Ўзбекистонликларда Украина ҳақидаги билим паст. Совет давридан қолган “рус ва украин – бир халқ” деган тасаввур ҳали ҳам яшайди. Кўпчилик Украина мустақиллигини чуқур тарихий жараён сифатида эмас, собиқ совет ҳудудидаги ички низо сифатида қабул қилади. Бу эса Кремль позициясини осонроқ қабул қилишга олиб келади.

Ғарбга нисбатан ишончсизлик ҳам катта роль ўйнайди. Ироқ, Афғонистон, Ливия уруши ортидан АҚШ ҳақида салбий фикрлар бутун дунёда кучайди. Айниқса Эронга қарши олиб борилаётган уруш бу нафратни янада кучайтирган. Кўпчилик “Америка ҳам бошқаларга ҳужум қилган-ку”, дейди. Шу сабабли айримлар Россияни яхши кўргани учун эмас, балки Ғарбни ёқтирмагани учун Кремлга ён босади.

Лекин Ўзбекистон жамиятини тўлиқ пророссиячи деб тасвирлаш хато бўлади. Сўнгги йилларда айниқса ёшлар орасида бутунлай бошқа қараш шаклланмоқда. Улар Россияни совет романтикаси орқали эмас, мигрантларга бўлган муносабат, миллатчилик, империявий таҳдидлар ва Марказий Осиёга юқоридан қараш орқали кўряпти.

Украина уруши кўпчилик ўзбекларга бир нарсани эслатди. Катта давлатлар қўшни мамлакатларни “тарихий ҳудуд” деб аташни бошласа, бу хавфли жараён. Шунинг учун мустақиллик қадрини бошқача тушунаётган янги авлод ҳам пайдо бўлмоқда.

Эҳтимол, Ўзбекистонда Путинни қўллаб-қувватлашни оддий “севги” деб тушуниш нотўғри бўлар. Бу кўпроқ тарихий инерция, ахборот таъсири, иқтисодий боғлиқлик ва кучли давлат психологиясининг аралашмасидир.

Совет Иттифоқи қулаган. Лекин унинг ичида шаклланган онг ҳали ҳам тўлиқ парчаланиб улгурмаган.