Янги қонунлар давлатнинг икки оғриқли нуқтасига зарба бермоқчи: пора ва камбағаллик

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси қабул қилган икки қонун лойиҳаси бир қарашда турли соҳаларга оиддек кўринади. Биринчиси коррупция учун жазоларни кескин кучайтиришни назарда тутади. Иккинчиси эса пенсиядан кредит ва қарзлар ушлаб қолинганда, инсон қўлида яшаш учун камида минимал маблағ қолишини кафолатлайди.

Янги лойиҳада биринчи марта Жиноят кодексида 19 та қилмиш расман «коррупцияга оид жиноят» сифатида белгиланмоқда. Бу ерда пора олиш ва пора беришдан ташқари, хизмат мавқеидан фойдаланиб фирибгарлик қилиш, давлат мулкини ўзлаштириш, ҳатто спортдаги келишилган ўйинлар ҳам коррупция қаторига киритилмоқда.

Бу муҳим ўзгариш. Чунки амалда кўплаб ишларда мансабдорлар пора эмас, балки «фирибгарлик» ёки «воситачилик» моддалари билан жазоланиб, енгилроқ жавобгарликдан қутулиб келаётган эди. Янги қонун шу «йўлни» ёпишга ҳаракат қилмоқда.

Лекин асосий савол бошқа: коррупция жиноятлари рўйхатини кенгайтириш билан тизимдаги коррупция камаядими?

Тажриба шуни кўрсатадики, муаммо кўпинча қонуннинг қаттиқ ё юмшоқлигида эмас. Муаммо унинг танлаб қўлланишида. Қуйи бўғиндаги амалдорга нисбатан қаттиқ чора кўрилиб, юқори даражадаги мансабдорлар жазодан четда қолса, янги қонун ҳам аввалгилардек ишламайди.

«Зарар қопланмаса, озодлик йўқ» тамойили

Лойиҳадаги энг қаттиқ норма шу: пора, ўзлаштириш ёки фирибгарлик оқибатида етказилган зарар тўлиқ қопланмаса, маҳкум шартли равишда муддатидан олдин озод қилинмайди ва жазоси енгиллаштирилмайди.

Бу жамоатчиликда кўпдан бери талаб қилиб келинаётган норма эди. Чунки амалда кўплаб коррупционерлар давлатга етказилган зарарни қайтармасдан туриб, қисқа вақт ичида озодликка чиққан.

Янги тартиб бу амалиётни чеклаши мумкин.

Бироқ бу ерда ҳам хавф бор. Агар тергов органлари зарар миқдорини сунъий равишда оширса ёки мулкни қайтариш механизми адолатсиз ишласа, бу норма босим воситасига айланиши мумкин. Масалан, айбланувчи айбини тан олмаса, унга катта миқдорда зарар ёзилиб, кейин «тўлиқ қопламади» деган асосда озодликдан маҳрум қилиниши эҳтимоли бор.

Шунинг учун бу норма фақат мустақил суд тизими шароитида самарали ишлайди. Акс ҳолда, у коррупцияга қарши эмас, айрим ишлар бўйича жазони кучайтириш воситасига айланиб қолиши мумкин.

Хабар берувчиларни ҳимоя қилиш яхши қадам, аммо етарли эмас

Қонун лойиҳасида коррупция ҳақида хабар берган шахсни икки йил давомида интизомий жазога тортиш тақиқланмоқда.

Бу Ўзбекистон учун янги ва муҳим норма. Чунки амалда коррупция ҳақида хабар берган одамлар кўпинча ишдан ҳайдалган, лавозими пасайтирилган ёки босимга учраган.

Лекин икки йиллик муҳофаза етарлими?

Масалан, инсонга расман интизомий жазо берилмаслиги мумкин. Аммо уни четга суриш, маошини камайтириш, иш муҳитини ёмонлаштириш ёки бошқа усуллар билан босим ўтказиш мумкин. Қонун бу ҳолатларни қандай исботлайди? Хабар берувчини ким ҳимоя қилади? Унга адвокат ёки давлат томонидан ҳуқуқий ёрдам бериладими?

Ривожланган давлатларда «whistleblower»ларни ҳимоя қилиш фақат ишдан бўшатмаслик билан чекланмайди. Улар учун махфийлик, ҳуқуқий ёрдам, ҳатто баъзан молиявий рағбат тизими ҳам бор.

Ўзбекистонда эса ҳозирча фақат умумий тақиқ киритиляпти. Бу яхши бошланиш, лекин тўлиқ механизм эмас.

«Ҳалоллик вакцинаси»: тарбия орқали коррупцияни енгиш мумкинми?

Қонун лойиҳасида коррупцияга тоқатсизлик ёшлар сиёсати асоси деб белгиланмоқда. Боғча ва мактабларда «ҳалоллик вакцинаси» жорий этилиши айтилган.

Бу ғоя жамоатчилик учун таъсирли эшитилади. Лекин айнан нимани англатиши ҳозирча ноаниқ.

Агар бу яна навбатдаги плакатлар, шиорлар ва расмий тадбирлар бўлса, самара бермайди. Болалар коррупциянинг ёмонлигини дарсдан эмас, атрофидаги ҳаётдан ўрганади. Агар ота-она болани боғчага жойлаштириш учун пора берса, агар ўқитувчи баҳо учун пул олса, агар давлат идорасида «таниш-билиш» иш берса, мактабдаги «ҳалоллик дарси» ишламайди.

Ҳақиқий «вакцина» шаффоф тизим, очиқ танлов ва адолатли муҳитдир.

Пенсиядан ҳамма нарсани ушлаб қолишга чек қўйиляпти

Иккинчи қонун лойиҳаси биринчи қарашда техник ўзгаришдек кўринади. Лекин у минглаб пенсионерлар учун жуда муҳим.

Ҳозиргача амалда шундай ҳолатлар бўлган: инсон пенсия олади, кейин банк кредити, қарз ёки бошқа тўловлар ушлаб қолинади. Натижада пенсионернинг қўлида яшаш учун деярли ҳеч нарса қолмайди.

Янги қонунга кўра, энди ушлаб қолишдан кейин ҳам фуқаронинг қўлида энг кам истеъмол харажатларидан кам бўлмаган маблағ қолиши шарт.

Бу ижтимоий жиҳатдан тўғри қарор. Давлат биринчи марта «қарздорликни ундириш»дан кўра «инсоннинг яшаб қолиши»ни устун қўймоқда.

Лекин бу ерда ҳам бир муҳим муаммо бор: Ўзбекистонда энг кам истеъмол харажатлари амалда реал ҳаётга қанчалик мос?

Агар бу кўрсаткич сунъий равишда паст белгиланса, қонун формал ишлайди, лекин инсон барибир камбағалликдан чиқолмайди. Масалан, бозорда озиқ-овқат, дори ва коммунал хизматлар қимматлашиб бораётган бир пайтда минимал истеъмол суммаси реал эҳтиёжни қопламаса, янги норма қоғозда яхши кўринади, амалда эса кам таъсир қилади.

Ногиронлиги бор ишловчи шахслар учун автоматик пенсия: ортиқча қоғозбозликка қарши қадам

Қонуннинг яна бир ижобий жиҳати шундаки, ишлайдиган ногиронлиги бор шахслар пенсиясини ошириш учун идорама-идора юришга мажбур бўлмайди. Тизим ҳар икки йилда иш стажини ўзи ҳисоблаб, пенсияни автоматик қайта кўриб чиқади.

Бу рақамлаштириш ва бюрократияни қисқартириш нуқтаи назаридан тўғри қарор.

Чунки айнан шу тоифадаги фуқаролар кўпинча ҳужжат йиғиш, навбат кутиш ва идораларга қатнашдан энг кўп азият чекарди.

Аммо бу ерда ҳам тизим қандай ишлаши ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Агар маълумотлар базаси нотўғри ишласа ёки стаж тўлиқ акс этмаса, инсон яна барибир идораларга боришга мажбур бўлади.

Қонунлар қаттиқлашмоқда, аммо асосий синов олдинда

Қонунчилик палатаси қабул қилган ҳар икки ҳужжат муҳим муаммоларга жавоб беришга уринмоқда.

Коррупция бўйича лойиҳа жазосизликни чеклашга қаратилган. Пенсия ҳақидаги лойиҳа эса аҳолининг энг ҳимоясиз қатламини камбағалликдан сақлашни кўзлайди.

Аммо Ўзбекистонда муаммо кўпинча қонуннинг йўқлигида эмас, унинг қандай ишлашидир.

Агар коррупцияга қарши норма танлаб қўлланса, у адолат эмас, босим қуролига айланади. Агар пенсионер учун белгиланган минимал маблағ реал ҳаётга мос бўлмаса, қонун ижтимоий ҳимоя бермайди.

Шунинг учун бу ҳужжатларнинг ҳақиқий қиймати Сенатда эмас, амалиётда билинади. Давлат биринчи марта қаттиқроқ қоидаларни таклиф қилмоқда. Энди жамиятнинг саволи бошқача: бу қоидалар ҳамма учун бир хил ишлайдими?