Ушбу таҳлилий мақола когнитив урушнинг одатда эътибордан четда қоладиган ёки ахборот-психологик урушнинг оддий бир кўриниши сифатида нотўғри талқин қилинадиган жиҳати ҳақидадир. Ахборот-психологик урушнинг бошқа кўринишлари ўз мақсади ва вазифасига кўра профилактик – яъни олдини олишга қаратилган бўлса, ушбу мақолада кўриб чиқиладиган шакл преэмптив – эҳтимолий қаршиликни олдиндан бартараф этишга қаратилгандир.

Ахборот-психологик урушга оид илмий адабиётларни ўрганиш шуни кўрсатадики, когнитив уруш инсон онгини жанг майдони сифатида қабул қилишни англатади. Бунда одамлар нимани ўйлаётганидан кўра, қандай фикр юритаётганига кўпроқ эътибор қаратилади. Когнитив уруш мувофиқлаштирилган ахборот оқими, психологик босим ва рақамли воситалар ёрдамида танқидий фикрлаш қобилиятига зарар етказиш, инсон хатти-ҳаракатини ўзгартириш ҳамда жамиятдаги ўзаро ишончни парчалашга қаратилган.

Когнитив урушнинг асосий тушунчалари

Онгни нишонга олиш

Оддий хабар ёки ғояни тарқатишга асосланган анъанавий тарғиботдан фарқли равишда, когнитив уруш инсоннинг фикр юритиш жараёнини издан чиқариш, қарор қабул қилиш қобилиятини ортиқча ахборот билан заифлаштириш ҳамда аҳоли ёки ҳарбий кучларнинг қаршилик кўрсатиш иродасини синдиришни мақсад қилади.

Технологияларнинг ўрни

Давлат ва нодавлат субъектлар сунъий интеллект, ижтимоий тармоқ алгоритмлари ҳамда маълумотларни таҳлил қилиш технологияларидан фойдаланиб, муайян аудиторияларга мослаштирилган дипфейклар, микротаргетинг асосидаги хабарлар ва кучли ҳиссий таъсирга эга контентни оммавий равишда ишлаб чиқаради.

Таъсир даражалари

Бундай операциялар инсоннинг биологик асаб тизими, воқеаларни индивидуал психологик талқин қилиш жараёни ва кенг миқёсдаги ижтимоий бирдамликни нишонга олади. Асосий мақсад – жамиятда саросима, тушунмовчилик ва бўлинишни юзага келтириш.

Стратегик мақсадлар

Ишончни емириш

Амалдаги сиёсий бошқарув, оммавий ахборот воситалари ва давлат ҳокимиятининг қонунийлигига нисбатан жамоатчилик ишончини заифлаштириш.

Хатти-ҳаракатни шакллантириш

Тинчлик даврида ёки фаол қуролли тўқнашув пайтида жисмоний вайронагарчиликка мурожаат қилмасдан, рақибни нотўғри қарорлар қабул қилишга мажбурлаш ёки сиёсий беқарорликни келтириб чиқариш.

Тарихий ва замонавий мисоллар

Марлоу, Ҳукҳам, Манз, Мароцци ва Аҳмедовнинг фикрича, Самарқандлик Темур ўз мақсади ва қўлланиш усулига кўра преэмптив бўлган когнитив уруш шаклининг асосчиси эди.

Уларнинг тарихий далилларга асосланган таъкидларига кўра:

«Темур душманларининг нафақат унга қарши жанг қилишининг олдини олган, балки унинг қўшинига ҳар қандай қаршилик кўрсатиш истагини ҳам олдиндан йўққа чиқарган когнитив уруш шаклини яратди ва ундан фойдаланди. Бу усул унга айрим жангларда умуман урушмасдан ёки жуда кам ҳарбий ресурс сарфлаб ғалаба қозонишга ёрдам берган.

1387 йилда Исфаҳон аҳолиси қўзғолон кўтариб, Темурнинг солиқ йиғувчиларини ўлдирганидан кейин у оммавий қатл ўтказишни буюрган. Унинг қўшинлари ўн минглаб кесилган бошлардан тахминан йигирма саккизта минора қурган.

1398 йилда Деҳли шаҳри эгалланганидан сўнг, тахминан 100 минг асир қатл этилган ва уларнинг бошларидан улкан пирамидалар барпо қилинган.

1401 йилда Бағдод қайта эгалланганидан кейин эса Темур ҳар бир аскарига иккитадан кесилган бош олиб келишни буюргани ҳақида маълумотлар бор. Натижада ҳалок бўлганларнинг жасад қолдиқларидан тахминан 120 та минора қурилган».

Тадқиқотимиз натижалари Исроил давлати Темур томонидан қўллангани таъкидланаётган когнитив урушнинг преэмптив шаклидан фаол ва самарали фойдаланишини кўрсатмоқда.

Ҳолокост ва антисемитизм мавзуларидан фойдаланиш орқали Исроил давлати мамлакат ичида ёки ташқарисида содир этган ҳар қандай жинояти учун деярли қаршиликсиз жазодан қутулиб қолишга муваффақ бўлмоқда, деган қараш мавжуд. Бунинг сабаби шундаки, дўст ёки душман давлатлар томонидан билдирилишидан қатъи назар, Исроилга қаратилган ҳар қандай танқид дарҳол антисемитизм сифатида баҳоланиши мумкин.

Исроил давлатининг асосчилари яҳудийлар ва Исроилга нафақат янги Ҳолокост содир бўлишининг олдини оладиган, балки яҳудийлар ёки Исроилнинг ҳар қандай хатти-ҳаракатлари ва содир этган жиноятлари учун танқид қилиниши ёки жазоланишини ҳам олдиндан тўхтатадиган восита зарур, деган хулосага келган.

Бундай восита сифатида Ҳолокост мавзусидан фойдаланиш ва хорижий мамлакатлардаги яҳудий диаспоралари орқали Исроилга қаратилган танқидни антисемитизм билан тенглаштирадиган зарур қонунчилик нормаларини қабул қилдириш кўзда тутилган.

Ушбу режанинг муваффақиятли амалга оширилиши Исроилга когнитив урушнинг ўзига хос воситаларидан бирини самарали қўллаш имконини берди.

Масалан, сиз Исроилни Фаластинда содир этган ҳарбий жиноятлари учун танқид қилмоқчисиз. Бироқ норозилигингиз ва танқидингизни очиқ ҳамда кенг ифода этишда иккиланасиз. Чунки онгингизда беихтиёр равишда биринчи бўлиб қуйидаги фикр пайдо бўлади:

«Мени антисемитизмда айблаб қўйишса-чи?»

Айнан мана шу ҳолат когнитив урушнинг энг юқори – преэмптив даражадаги кўринишидир. Аниқроқ айтганда, сизнинг иккиланишингиз Исроил томонидан преэмптив когнитив уруш воситаларининг самарали қўлланиши натижасидир.

Ақлингиз ва тафаккурингизни ишлатинг. Акс ҳолда, ҳатто ўз онгини ҳам назорат қила олмайдиган, бошқалар томонидан бошқариладиган инсон бўлиб қоласиз.