Ўзбекистонда айрим ходимлар касаба уюшмасига аъзоликдан чиқиш ва иш ҳақидан аъзолик бадали ушлаб қолинишини тўхтатишда иш берувчилар томонидан тўсиқларга дуч келаётган бўлиши мумкин. Элтузар таҳририятига йўлланган мурожаатда ходим маошидан касаба уюшмаси учун олинадиган «1 фоиз» бадалдан воз кечиш амалда осон эмаслиги, иш берувчилар бунга қаршилик кўрсатиши ҳақида ёзган.

Мурожаат муаллифи иш ҳақининг ўзи юқори эмаслиги, ундан даромад солиғи билан бирга касаба уюшмаси бадали ҳам ушлаб қолиниши ходимлар учун қўшимча юк бўлаётганини таъкидлайди.

«Даромад солиғидан қутулишнинг имкони бўлмаса керак, лекин касаба бадалидан имкони бор. Фақат иш берувчи тўсқинлик қилади», дейилади Элтузарга келган мурожаатда.

Муаллиф бундай ҳолат фақат битта корхона ёки муассасага хос эмаслиги мумкинлигини тахмин қилган. Бироқ мурожаатда аниқ ташкилотлар, раҳбарлар ёки ходимларга босим ўтказилган конкрет ҳолатлар номма-ном келтирилмаган.

ҚОНУН ЭСА БОШҚАЧА ГАПИРАДИ

Ўзбекистон Конституциясининг 73-моддасида касаба уюшмалари ходимларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқ ва манфаатларини ифода этиши ва ҳимоя қилиши белгиланган. Айни модданинг ўзида: «Касаба уюшмаларига аъзо бўлиш ихтиёрийдир», деган қоида мустаҳкамланган.

«Касаба уюшмалари тўғрисида»ги Қонун бу ҳуқуқни янада аниқлаштиради. Унинг 7-моддасига кўра, фуқаро касаба уюшмасига ихтиёрий равишда аъзо бўлиши ва худди шу тарзда ундан чиқиш ҳуқуқига эга.

Энг муҳими, қонунда фуқароларни касаба уюшмасига аъзо бўлишга ёки аъзоликдан чиқишга мажбурлашга йўл қўйилмаслиги тўғридан-тўғри белгиланган.

Қонун яна бир муҳим кафолатни белгилайди: касаба уюшмасига мансублик ёки мансуб эмаслик фуқаронинг меҳнат ва бошқа қонуний ҳуқуқларини чеклаш учун асос бўлиши мумкин эмас.

Ишга қабул қилиш, лавозимда кўтарилиш ёки меҳнат шартномасини бекор қилишни ходимнинг муайян касаба уюшмасига аъзо экани, аъзо бўлиши ёки ундан чиқиши билан боғлаш ҳам тақиқланган. Ўзини шу асосда камситилган деб ҳисоблаган шахс судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

БАДАЛ ХОДИМНИНГ АРИЗАСИСИЗ УШЛАБ ҚОЛИНИШИ МУМКИНМИ?

Бу ерда мурожаатнинг энг муҳим нуқталаридан бири пайдо бўлади.

«Касаба уюшмалари тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддасида иш берувчи касаба уюшмаси аъзоси бўлган ходимларнинг ёзма аризалари мавжуд бўлганда иш ҳақидан ушлаб қолинган аъзолик бадалларини тегишли касаба уюшмаси ҳисобварағига ўтказиши белгиланган.

Яъни касаба бадали барча ишловчиларнинг маошидан солиқ каби автоматик тарзда олинадиган умуммажбурий давлат тўлови эмас.

Амалдаги Меҳнат кодекси бўйича ҳам умумий қоида шундай: иш ҳақидан ушлаб қолиш ходимнинг ёзма розилиги билан амалга оширилади. Қонунда солиқ, ижро ҳужжатлари ва бошқа муайян ҳолатларда ходим розилигисиз ушлаб қолиш мумкин бўлган истиснолар алоҳида санаб ўтилган.

Шунинг учун ходим касаба уюшмаси аъзолигидан чиққан ёки бадални иш ҳақидан ушлаб қолиш учун берган розилигини белгиланган тартибда бекор қилган бўлса, унинг маошидан пул ушлашнинг ҳуқуқий асоси алоҳида текширилиши керак.

Айни пайтда бадалнинг миқдори ҳамма касаба уюшмалари учун қонуннинг ўзида ягона «1 фоиз» қилиб белгиланмаган. Қонунга кўра, аъзолик бадалини тўлаш тартиби ва миқдори тегишли касаба уюшмасининг уставида кўрсатилади. Шу боис мурожаатда тилга олинган «1 фоиз» ҳар бир тармоқ ва ташкилотнинг тегишли ҳужжатлари билан солиштирилиши лозим.