«Уруш энг азиз инсонларнинг қадрини туширади ва инсонийлик билан ҳайвонийлик ўртасидаги нозик чегарани хиралаштиради». — Чингизхон, «Мўғулларнинг махфий тарихи» асарида келтирилган иқтибос.

«Уруш — илдизлари ҳам ғоявий, ҳам жисмоний ва моддий омилларга бориб тақаладиган абадий ижтимоий ҳодисадир».
— Карл фон Клаузевиц, «Уруш ҳақида» асари.


Ушбу нисбатан қисқа таҳлилий мақолада биз асосий оммавий ахборот воситаларида ҳамда уруш мавзусига бағишланган академик адабиётларда тез-тез тилга олинадиган бир саволга жавоб излашни мақсад қилдик: инсоният ўзини англамаган ҳолда янада каттароқ уруш сари қадам ташлаяптими?


Ушбу мураккаб тадқиқот саволига жавоб бериш учун архив ва тарихий таҳлил, контент таҳлили ҳамда танқидий дискурс таҳлилини бирлаштирувчи триангуляция усули танланди ва қўлланилди. Бундан ташқари, Лондон Қироллик коллежининг Уруш тадқиқотлари департаменти томонидан тайёрланган катта ҳажмдаги маълумотлар ҳам кўриб чиқилди.

Кўплаб таниқли экспертлар, тарихчилар, ҳарбийлар, хавфсизлик, разведка ва геосиёсат таҳлилчилари, шунингдек, сиёсат ва ҳарбий соҳа амалиётчилари инсоният тобора кенгроқ глобал қуролли тўқнашувга ўзини англамай кириб бориш хавфига яқинлашаётгани ҳақида мунтазам огоҳлантирмоқда.


Тўлиқ кўламли глобал уруш муқаррар деб ҳисобланмаётган бўлса-да, бир-бири билан устма-уст тушаётган минтақавий зиддият ўчоқлари, муросасиз сиёсий позициялар ва самарасизланаётган дипломатик ҳимоя механизмлари кескинликни Совуқ уруш давридан бери кузатилмаган даражага олиб чиқмоқда.


«Уйқуда қадам ташлаш» истиораси дастлаб тарихчи Кристофер Кларк томонидан Европа давлатлари қандай қилиб билмасдан Биринчи жаҳон урушини бошлаб юборганини ифодалаш учун оммалаштирилган эди. Бугун ҳам экспертлар ушбу истиорадан босқичма-босқич кучайиб борадиган таранглик қандай қилиб назоратдан чиқадиган домино таъсирини юзага келтириши мумкинлигини тушунтиришда тез-тез фойдаланмоқда.


Таҳлилларимиз ҳарбий стратеглар ва таҳлилий марказлар маҳаллий можаролар буюк давлатларни бевосита тўқнашувга тортиб кетиши мумкин бўлган учта асосий майдонни алоҳида таъкидлаётганини кўрсатди. Қуйидагилар хавфнинг асосий белгиларидир:


• Яқин Шарқдаги кескинлашув. Исроил, Эрон ва турли минтақавий воситачи кучлар иштирокидаги ҳарбий тўқнашувлар юқори даражадаги уруш ҳаракатларини одатий ҳолга айлантирди. АҚШнинг минтақадаги улкан ҳарбий жойлашуви ҳамда Вашингтондаги сиёсий вазиятнинг ўзгариши бир неча фронтда кечадиган узоқ муддатли уруш хавфини кучайтирмоқда. Бундай уруш глобал энергия бозорларини издан чиқариши ва бошқа давлатларни янада чуқурроқ аралашувга ундаши мумкин.

• Украинадаги уруш ва Европа. Ушбу можаро Россия ва НАТО ўртасидаги асосий зиддият нуқталаридан бири бўлиб қолмоқда. Таҳлилчилар Ғарбнинг узоқ масофали ракеталар каби илғор қуролларни мунтазам етказиб бериши Россиянинг қатъий ҳарбий позицияси билан бирга нотўғри ҳисоб-китоб, вазиятни янглиш баҳолаш ёки ҳатто тўғридан-тўғри ядровий тўқнашув хавфини доимий равишда сақлаб тураётганини таъкидламоқда.


• АҚШ ва Хитой ўртасидаги таранг муносабатлар. Технологик чекловлар, юқори технологияли маҳсулотлар савдосига қўйилган тўсиқлар ҳамда Тайван ва Жанубий Хитой денгизи атрофидаги ҳарбий куч намойиши АҚШ ва Хитойни хавфли таназзул спиралига киритиб қўйди. Экспертларнинг таъкидлашича, шаклланган глобал супердержава билан юксалаётган саноат гиганти ўртасидаги таркибий рақобат Биринчи жаҳон уруши арафасидаги Британия ва Германия рақобатини яқиндан эслатади.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, глобал можарога ўзини англамаган ҳолда кириб кетиш хавфи жуда юқори. Чунки кўплаб нуфузли экспертлар таъкидлаганидек, тасодифий глобал қуролли тўқнашув эҳтимолини ошираётган бир қатор тизимли муаммолар мавжуд.


Биринчидан, иттифоқларнинг парчаланиши. Ғарб сиёсати кутилмаган тарзда рақиб давлатларни бир-бирига янада яқинлаштирди. Бу Россия, Хитой, Эрон ва Шимолий Корея ўртасидаги ҳарбий ва иқтисодий ҳамкорликнинг кучайишига олиб келди.


Иккинчидан, халқаро ҳуқуқнинг заифлашиши. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгаши каби тузилмалар буюк давлатлар ўртасидаги келишмовчиликлар сабабли жиддий тўсиқларга дуч келмоқда. Ишончли дипломатик «хавфсизлик клапанлари» ёки кескинликни пасайтириш механизмлари бўлмаган шароитда давлатлар ҳарбий куч намойиши ва эҳтимолий уруш сценарийларини режалаштиришга ўтади. Бу эса кўпинча уруш сари ҳаракатни тезлаштиради.


Учинчидан, ички сиёсий муаммоларга ҳаддан ташқари берилиш. Давлат раҳбарлари узоқ муддатли стратегик фикрлаш ва сиёсий узоқни кўра билиш ўрнига қисқа муддатли ички сиёсий жараёнлар ва сайлов даврлари билан банд бўлиб қолаётганликда кўп бор айбланмоқда.


Юқорида келтирилган хулосалар инсоният глобал қуролли тўқнашув сари ўзини англамай қадам ташлаётган бўлиши мумкинлиги ҳақидаги қарашни қўллаб-қувватлайди. Бироқ ушбу фикрга қарши далилларни ҳам келтириш лозим.
Аниқроқ айтганда, юқорида тилга олинган хавфли тенденцияларга қарамай, тўлиқ кўламли жаҳон урушининг олдини олишга хизмат қилаётган муайян таркибий омиллар ҳамон мавжуд.


Масалан, ўзаро ядровий тийиб туриш механизми. 1914 ва 1941 йиллардан фарқли ўлароқ, замонавий супердержавалар ядровий қурол захираларига эга. Ўзаро кафолатланган ҳалокат хавфи АҚШ, Россия ва Хитой ўртасидаги бевосита ҳарбий тўқнашувга қарши кучли психологик тўсиқ бўлиб қолмоқда.


Бундан ташқари, ҳисоб-китобга асосланган таваккалдан қочиш сиёсати ҳам мавжуд. Тарихий далиллар кўрсатишича, ҳатто ўта жангари давлатлар ҳам урушнинг иқтисодий ёки жисмоний зарари ҳаддан ташқари юқори экани аниқ бўлганида ўз хатти-ҳаракатларини ўзгартиради.


Кўплаб дипломатик алоқа каналлари ва тезкор мулоқот линиялари ёпиқ эшиклар ортида ҳамон ишламоқда. Уларнинг асосий мақсади инқирозларни ортга қайтиш имкони қолмайдиган нуқтага етмасидан бошқаришдир.


Ушбу таҳлил ва хулосалардан келиб чиқиб, инсоният қандайдир йўл билан ўзининг инсоний моҳиятига содиқ қолишига ва ялпи уруш ҳолатини турмуш тарзига айлантиришга бўлган ибтидоий ҳирсини жиловлай олишига умид қиламиз.
Акс ҳолда, Темучин бир вақтлар таъкидлаганидек, инсоният ўз табиатидаги ҳайвонийлик муаммосини ҳеч қачон ҳал қила олмайди ва охир-оқибат ўзини ўзи йўқ қилади…