Яқин Шарқ яна дунё юрагига қўрқув солаётган нуқтага айланди. АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳарбий босими, Теҳроннинг кескин жавоблари, Ҳурмуз бўғозидаги таранглик ва музокараларнинг муваффақиятсиз тугагани бу можаро навбатдаги дипломатик инқироз эмаслигини кўрсатмоқда. Бу энди бутун минтақа хавфсизлиги, глобал энергетика бозори ва халқаро сиёсий мувозанатга таъсир қиладиган катта ўйинга айланди.

Бугунги вазиятга қараб, “уруш тугади” дейиш ҳам, “ҳаммаси энди бошланяпти” дейиш ҳам эрта. Аслида ҳозир кузатилаётган ҳолат янада хавфлироқдир. Бу беқарор танаффус, сукут ортида куч тўплаш ва барча томонлар янги босқичга ҳозирланаётган палладир.

Сиртдан қараганда, икки ҳафталик ўт очишни тўхтатиш режими вазият юмшагандек таассурот қолдиради. Аммо можаролар тарихида бундай танаффуслар кўпинча тинчликка эмас, навбатдаги зарбага олиб келган. Чунки фронтдаги қисқа сукунат дипломатия ғалабаси эмас, кўп ҳолларда ҳар икки томон учун кейинги қадамларни белгилаб олиши учун қулай фурсат бўлади.

Ҳозир ҳам худди шундай манзара кузатилмоқда. Вашингтон ва Тел-Авив Эронга босимни пасайтиришни истамайди. Теҳрон эса ортга чекинишни эмас, аксинча, ўзини ҳали ҳам ҳал қилувчи ўйинчи эканини кўрсатишга уринмоқда. Демак, бу танаффус янги қарама-қаршилик олдидан пайдо бўлган хавфли оралиқ десак тўғри бўлади.

Сўнгги ҳафталардаги воқеалардан англашилишича, АҚШ ва Исроил Эронга жиддий зарба бериш имкониятига эга. Аммо ҳарбий зарба ҳар доим ҳам сиёсий натижа бермайди. Аэродром, база, омбор ёки ҳатто стратегик объект нишонга олингани билан, бу рақибнинг иродаси синади дегани эмас.

Эрон мисолида айни шу ҳолат кўриниб турибди. У жиддий босим остида қолган бўлса-да, ҳали ҳам ўзининг асосий таъсир воситаларини сақлаб турибди. Биринчиси, Ҳурмуз бўғози орқали жаҳон иқтисодиётига босим ўтказиш имконияти. Иккинчиси, минтақа бўйлаб турли нуқталарда кескинликни кучайтириш имконияти. Учинчиси эса ядровий дастур атрофидаги ноаниқлик. Айнан шу ноаниқлик Эроннинг қўлидаги энг катта сиёсий карта бўлиб турибди.

Демак, ҳозирча ҳеч бир томон тўлиқ ғалаба қозонди, деб айтиш мумкин эмас. Зарба берилган, аммо масала ёпилмаган.

Бугунги можаронинг энг нозик ва энг хавфли нуқтаси — Ҳурмуз бўғози. Бу шунчаки харитадаги тор денгиз йўлаги эмас. Бу дунё энергетика тизимининг томирларидан бири. Нефть ва газ ташувининг муҳим қисми айнан шу ердан ўтади. Демак, бу ердаги ҳар қандай кескинлик нафақат ҳарбий, балки иқтисодий зилзила келтириб чиқариши мумкин.

Эроннинг ҳарбий кемаларга нисбатан қаттиқ огоҳлантириши ва АҚШнинг денгиздаги фаол позицияси шуни англатяптики, можаро энди қуруқликдан денгизга кўчмоқда.

Ҳурмуздаги ҳар қандай инцидент бозорларга, суғурта тизимига, юк ташиш йўлларига ва катта давлатларнинг ташқи сиёсатига бир вақтнинг ўзида таъсир қилади. Шу маънода, бугун урушнинг ҳақиқий чизиғи фақат фронтда эмас, денгиз савдо йўлларида ҳам чизилмоқда.

Кўпчилик эътиборни Теҳрон, Вашингтон ва Тел-Авивга қаратган. Лекин Яқин Шарқда урушлар кўпинча асосий пойтахтларда эмас, ёндош фронтларда кескинлашади. Ливан, Ироқ, Сурия, Ғарбий соҳил ёки Қизил денгиз атрофидаги ҳар қандай инцидент катта можарони қайта бошлаб юбориши мумкин.

Яқин ҳафталар учун энг реал манзара – бу узоқ тинчлик эмас, балки назорат остидаги беқарорлик. Яъни катта уруш бир зумда қайта бошланмаслиги мумкин, лекин ҳеч ким бу хавф ортда қолди, деб ишонч билан айтолмайди. Ҳарбий баёнотлар давом этади, денгиздаги таранглик сақланади, прокси фронтларда босим ошиши мумкин, воситачилар эса янги мулоқот эшикларини очишга уринган ҳолда қолади.

Энг эҳтимолий сценарий шу: томонлар тўлиқ тинчликка эмас, балки бир-бирини чарчатиш ва психологик босим остида ушлаб туришга ҳаракат қилади. Бунда ҳар бир томон қарши тарафнинг иродасини синдиришга уринмоқда.

Аммо иккинчи сценарий ҳам жиддий: агар Ҳурмузда тўқнашув юз берса, агар катта ҳарбий объект нишонга олинса ёки кўплаб қурбонлар келтирган ҳужум содир бўлса, бу танаффус бир кунда йўққа чиқиши мумкин. Унда нафақат Яқин Шарқ, балки жаҳон бозорлари ҳам янги силкинишга дуч келади.

Учинчи ва нисбатан камроқ эҳтимолли йўл эса чекланган келишувдир. Масалан, фақат кемалар хавфсизлиги, айрим ҳужумларни тўхтатиш ёки техник назорат механизмлари бўйича вақтинчалик келишувга эришилиши мумкин. Аммо бу ҳақиқий тинчлик бўлмайди. Бу фақат портлашни кейинга суриш бўлади, холос.

Бугунги вазиятга қараб, битта нарсани аниқ айтиш мумкин: можаро ҳали ўзининг ҳал қилувчи нуқтасига етгани йўқ. Уруш ҳам, дипломатия ҳам ярим йўлда турибди. АҚШ ва Исроил Эронни стратегик жиҳатдан чеклашни истайди. Эрон эса ҳали ҳам жавоб бериш, босим ўтказиш ва вақтни ўз фойдасига ишлатиш имконияти борлигини намойиш қилмоқда.