Совет лагерлари ҳақида ёзилган асарларни ўқиганда энг қўрқинчли нарса очлик, совуқ ёки зўравонлик эмаслиги сезилади. Энг қўрқинчлиси инсон онгининг ўзгариб кетишидир. Александр Солженициннинг “Архипелаг ГУЛАГ”, асарида айнан шу ҳолат тасвирланади. Собиқ Совет қамохона ва лагерларида одамлар шундай муҳитда яшайдики, улар учун ҳақиқатни айтиш эмас, жим туриш муҳим бўлиб қолади. Сталин даврида чуққисига чиққан бу тизим лагер деворлари ичида қолмай, очиққа чиқиб жамият онгини ҳам асир қила олди.  Натижада зулмдан кўра, зулмга мослашиш одатий ҳолга айланди.

Совет давридан кейин ҳам бу тафаккур кўп жамиятларда, жумладан Ўзбекистонда ҳам яшаб қолди. Буни бугун одамларнинг кундалик ҳаётидаги муносабатларда кўриш мумкин. Коррупция ҳақида гапирган одамга шубҳа билан қаралади. Бирор амалдорнинг ноҳақлигини очиқ айтган одамни “ўзига керакми”, “тинч юрмайдими” дейишади. Адолат талаб қилган инсонни баъзан “терпила”, муаммони очиб берган одамни эса “козёл” деб аташади. Бу сўзлар тасодифий эмас. Улар ортида бутун бошли психология ётибди.

Бу психологиянинг асосий қоидаси оддий: ҳақиқатни айтма, кучлига қарши чиқма, ноҳақликни кўрсанг ҳам жим тур. Чунки тизимни фош қилган одамнинг ўзи айбдор ҳисобланади. Масалан, нафрат пора олган амалдордан кўра, шу ҳақда гапирган одамга кўпроқ йўналади. Чунки у “ўз одами”га қарши чиққан бўлади. Жиноят эмас, уни очиб берган одам айбдорга айланади.

Жамиятда қамоқхонадан чиққан ва бутун жамиятга тарқалган “ўғрилар кодекси” ишлайди. Унинг мантиғига кўра, қонундан кўра “свой-чужой” муҳим. Агар сен “ўзимизни одамимиз” бўлсанг, сенинг ноҳақлигинг кечирилади. Агар сен ҳақиқатни айтсанг, сен гуруҳга қарши чиққан бўласан. Шунинг учун кўпчилик учун ҳалолликдан кўра, кимнингдир одами бўлиш муҳимроқ. Қонунга эмас, танишга ишониш одатга айланади.

Энг ёмони, бундай муҳитда инсонлар аста-секин адолатга ишонмай қўяди. Улар болалигидан бир нарсани кўриб ўсади: ҳалол одам ютқазади, иккиюзламачи ва мослашувчан одам эса юқорилайди. Рост гапирган одам ишдан ҳайдалади, жим юрган одам “ақлли” ҳисобланади. Шунинг учун кўпчилик виждон билан эмас, қўрқув билан яшашни ўрганади.

Бундай жамиятда энг қадрли фазилатлар йўқолади. Виждон, принцип, ростгўйлик ва жасорат кераксиз нарсага ўхшаб қолади. Уларнинг ўрнини эҳтиёткорлик, мослашув, иккиюзламачилик эгаллайди. Инсонлар ташқи томондан бир нарсани айтади, ички дунёсида эса бошқа нарсага ишонади.

Ҳамма қонун ҳақида гапиради, лекин ҳеч ким қонун ишлашига ишонмайди. Ҳамма коррупцияни ёмон дейди, лекин кўпчилик ишини “таниш-билиш” билан битиришга ҳаракат қилади. Қўлингизни кўксингизга қўйиб айтинг, бундай тафаккур ўзбек жамиятини чирмовуқдай ўраб олгани ёлғонми?

Бу фақат ахлоқий муаммо эмас. Бу тараққиёт учун ҳам катта тўсиқ. Чунки адолат бўлмаган жойда иқтисод ҳам ривожланмайди. Инсонлар билим ва меҳнат билан эмас, кимнингдир ўғли ёки жияни бўлиш билан олдинга илгарилайдиган жамиятда иқтидор қадрланмайди. Бундай муҳитда яхши мутахассис эмас, итоаткор одам юқорилайди. Янги ғоялар туғилмайди, чунки ташаббус хавфли бўлиб кўринади. Агар ҳақиқатни айтсанг, муаммога дуч келасан. Агар ўз фикрингни билдирсанг, “тинч юрмаган” одамга айланасан. Билиб туриб гапирмасанг – “мужик”сан.

Шунинг учун бундай жамиятларда кўпчилик бир хил фикрлай бошлайди: “менга тегмаса бўлди”. Бу ҳар қандай тараққиётнинг душмани. Чунки тараққиёт фақат технология ёки пул билан эмас, эркин фикр ва ишонч билан келади. Инсонлар қонунга, бир-бирига ва адолатга ишонмаган жамият ҳеч қачон ҳақиқий маънода ривожлана олмайди.

Энг оғир оқибат эса кейинги авлодда кўринади. Ёшлар шундай муҳитда улғаядики, улар учун ҳалоллик эмас, айёрлик ҳаёт қоидасига айланади. Улар ростгўй бўлиш фойдасиз деб ўйлайди. Улар кучли одам доим ҳақ, деган хулосага келади. Бу эса бутун миллатнинг келажагини заҳарлайди. Чунки эртанги жамиятни қуриши керак бўлган авлод адолатга эмас, қўрқув ва мослашувга ишониб қолади.

Аслида энг катта фожиа шунда: одамлар ўзини эркин деб ҳисоблайди, лекин уларнинг тафаккури ҳали ҳам лагер қоидалари билан яшайди. Деворлар йўқ, қулфлар йўқ, лекин инсоннинг ичида қўрқув, жимлик ва бўйсуниш сақланиб қолган. Агар жамият шу ҳолатдан чиқмоқчи бўлса, у аввал бир нарсани англаши керак: коррупция ҳақида гапирган одам “козёл” эмас. Адолат талаб қилган инсон “терпила” эмас. Аксинча, айнан шундай одамлар жамиятни лагер психологиясидан қутқара олади.