АҚШ маъмурияти Ўзбекистонни Хитой товарларининг Америка бож тарифларини четлаб ўтиши учун фойдаланилиши мумкин бўлган давлатлар қаторига киритди. Вашингтоннинг янги ҳисоботи Ўзбекистонни Хитой билан боғлиқ товарлар учун қуруқликдаги транзит ва логистика узелларидан бири сифатида кўрсатмоқда.

Бу баҳо Ўзбекистондаги энг йирик савдо ва логистика тармоқларидан бири – «Абу Саҳий» фаолиятига ҳам янгича назар ташлашга сабаб бўлмоқда. Чунки «Абу Саҳий» қарийб чорак асрдан бери Хитойдан Ўзбекистонга товар етказиб бериш билан шуғулланиб келади. Компания бугун ҳам Хитойнинг бир қатор йирик шаҳарларида омборларга эга эканини ва юкларни Ўзбекистонга автомобиль, темирйўл ҳамда ҳаво орқали ташишини очиқ реклама қилмоқда.

Оқ уй ҳисоботида «Абу Саҳий» номи келтирилмаган ва компаниянинг айнан АҚШ тарифларини четлаб ўтишда иштирок этаётганини тасдиқловчи очиқ далил ҳозирча йўқ.

Шунга қарамай, Вашингтон Ўзбекистонни қандай хусусиятлари туфайли хавфли транзит нуқтаси деб баҳолаётгани билан «Абу Саҳий»нинг ўтмишдаги фаолияти ўртасида жиддий саволлар пайдо бўлмоқда.

НЕГА ЎЗБЕКИСТОН?

Оқ уй 13 август куни эълон қилган “The Great Transshipment Scam” ҳисоботида Хитой товарларини юқори Америка тарифларидан олиб қочиш учун учинчи давлатлардан фойдаланиш глобал тизимга айланганини билдирган.

Схема оддий: Хитойда ишлаб чиқарилган товар аввал бошқа давлатга олиб борилади. У ерда қайта қадоқланиши, маркировкаси ёки ҳисоб-фактураси ўзгартирилиши, баъзан унга кичик ҳажмда ишлов берилиши мумкин. Кейин маҳсулот АҚШга Хитой товари эмас, бошқа давлат маҳсулоти сифатида киритилишга уринилади.

Ҳисоботда Ўзбекистон Tier 3 — “Small, Opportunistic Chinese Targets” гуруҳига киритилган. Бу тоифага Хитой товарларини қайта йўналтириш учун фойдаланилиши мумкин бўлган нисбатан кичик давлатлар киритилган.

Оқ уй Ўзбекистон, Қозоғистон, Озарбайжон ва Грузияни Хитойнинг “Бир белбоғ, бир йўл” ташаббусидаги қуруқлик транзит узеллари сифатида ҳам кўрсатган. Уларнинг вазифаси юкларни темирйўл ва қуруқ портлар орқали қабул қилиш, тўплаш ва кейинги йўналишларга узатиш сифатида таърифланган.

Бу тавсиф Ўзбекистондаги бир таниш номни ёдга солади – «Абу Саҳий».

ХИТОЙДАН ТОШКЕНТГА

«Абу Саҳий Logistics» ўз сайтида компания 2004 йилдан бери Хитойдан Ўзбекистонга товар етказиб бериш билан шуғулланишини билдирган.

Компания автомобиль, темирйўл ва ҳаво транспорти орқали кичик посилкадан тортиб контейнер ҳажмидаги юкларгача қабул қилади. Одатий етказиб бериш муддати 7–15 кун деб кўрсатилган.

Энг диққатга сазовор жиҳат – Хитойдаги омборлар тармоғи.

Компания маълумотларида Гуанчжоу, Фошань, Шэньчжэнь, Кэцяо, Пекин, Урумчи, Хэбэй ва бошқа шаҳарларда қабул пунктлари ёки омборлар кўрсатилган. Айрим рўйхатларда Нантун, Хучжоу ва Хандан каби саноат марказлари ҳам учрайди.

Харидор Хитойдаги сотувчидан товарни шу омборлардан бирига юбориши, кейин эса логистика компанияси орқали Ўзбекистонга етказиши мумкин.

Албатта, бунинг ўзи қонунбузарлик эмас. Хитойдан Ўзбекистонга юк ташиш минглаб тадбиркорлар фойдаланадиган қонуний логистика хизмати.

ОЙИГА 600 ҚАТНОВ

«Абу Саҳий» тарихи эса оддий карго компанияси тарихидан анча мураккаб.

OCCRP, Озодлик Радиоси ва Kloop каби журналистик ташкилотларнинг халқаро суриштирувларида «Абу Саҳий» Хитойдан Марказий Осиёга товар киритишдаги йирик тармоқлардан бири сифатида бир неча бор тилга олинган.

2019 йилги “The $700 Million Man” суриштирувида Айеркен Саймаитининг маълумотларига таяниб, Хитойнинг Шинжон минтақасидан чиққан «Абу Саҳий» юк машиналари бир пайтлар Қирғизистон орқали ойига тахминан 600 марта қатнагани ёзилган.

Йўналиш Хитойдан Қирғизистонга, у ердан Тошкент ва бошқа бозорларга чўзилган.

Кейинги OCCRP суриштирувида йўналиш янада батафсил тасвирланган: Хитойнинг Қашғар томонидан чиққан юклар Иркештам орқали Қирғизистонга, кейин Ўш ва Қорасув орқали Ўзбекистон томонга ҳаракатланган. Ўзбекистон чегараси яқинидаги Mega Logistik терминалида товарлар бошқа машиналарга юкланиб, Тошкентга жўнатилган.

Бу маълумотлар бугунги барча юклар ҳам айнан шу йўналишда ҳаракатланаётганини англатмайди. Аммо улар «Абу Саҳий»нинг Хитой-Марказий Осиё савдо йўлларида қанчалик катта тарихий ўрин тутганини кўрсатади.

ОРТИДА КИМ ТУРАДИ?

«Абу Саҳий» бозори кўп йиллар давомида Темур Тиллаев билан боғлиқ бўлган.

Тиллаев адвокати OCCRP журналистларига унинг бозордаги улуши 2017 йил декабрида Ҳабибулла Абдуқодирга сотилганини тасдиқлаган.

Ҳабибулла Абдуқодир – Хитойда туғилган ва Марказий Осиё бўйлаб йирик савдо, логистика ва кўчмас мулк тармоғини қурган тадбиркор.

OCCRP корпоратив ҳужжатларга таяниб, Тиллаев кетганидан кейин бозор дастлаб Абдуқодирлар оиласига боғлиқ Германия компаниялари тасарруфига ўтгани, кейин Туркияда рўйхатдан ўтган компанияга ўтказилганини ёзган.

OCCRP активлар базасида бозорнинг юридик эгаси Tashkent Trade Center сифатида кўрсатилган. Очиқ реестр маълумотларида ҳам «Abu Sahiy» товар белгиси Tashkent Trade Center номи билан қайд этилган.

ЭСКИ БОЖХОНА ИШЛАРИ

Абдуқодирлар тармоғи атрофидаги энг жиддий саволлар божхона соҳасида пайдо бўлган.

OCCRP маълумотларига кўра, Хитой божхона органлари Абдуқодирлар оиласига тегишли Xinjiang Abu Sahiy Import and Export Trade Co. компаниясини беш ҳолатда декларация қилинмаган ёки қалбаки товар ташигани учун жаримага тортган.

2016 йилда Қозоғистон суди ҳам оилага тегишли Хитой компанияси Хитойдан Ўзбекистонга йўл олган юк учун нотўғри ҳужжатлар тақдим этган, деган қарор чиқарган.

OCCRP бу алоҳида ҳолатлар жиноий терговларга айланмагани ва маълум жиноий айбловлар билан якунланмаганини ҳам таъкидлайди.

Аввалги суриштирувларда ҳайдовчилардан бири Хитой товарларини Россияга олиб боришда уларнинг келиб чиқиши Қирғизистон деб кўрсатилган ҳужжатлар тайёрланганини журналистларга айтган.

Бу тарихий даъво бўлиб, бугунги АҚШ тарифлари билан бевосита боғлиқ эмас.

Аммо бундай тажриба Вашингтон бугун таърифлаётган товарнинг ҳақиқий келиб чиқишини ҳужжатлар орқали ўзгартириш хавфи билан ўхшашлик туғдиради.

Лекин ўхшашлик – далил эмас.

BARAKA HOLDING

2023 йилда OCCRP эълон қилган суриштирувда Абдуқодирлар оиласига боғланган Baraka Holding компаниясининг ишлаш модели ҳам тасвирланган.

Журналистлар маълумотига кўра, компания мижоз учун товар импорт қилиш жараёнини – ташишдан тортиб божхона ҳужжатларигача – ўзи бажарган.

Натижада савдогар чет элдан келган маҳсулотни мустақил импорт қилувчи сифатида эмас, Ўзбекистондаги «маҳаллий» таъминотчидан харид қилаётгандек олиши мумкин бўлган.

2022 йил маълумотларига кўра, Baraka Holding 200 миллион доллардан зиёд тушум билан Ўзбекистондаги энг катта савдо компанияларидан бири бўлган.

Бу моделнинг ўзи ҳам қонунбузарликни англатмайди. Импортчининг барча расмийлаштириш ишларини логистика ёки савдо компанияси бажариши халқаро савдода кенг тарқалган амалиёт.

Аммо Вашингтон энди айнан товар қаерда ишлаб чиқарилгани, унинг ҳақиқий эгаси кимлиги, қайси омборларда тургани, қайси компания орқали қайта ҳисоб-фактура қилингани ва мамлакатлар бўйлаб қандай ҳаракатланганини сунъий интеллект ёрдамида солиштириш ниятида.

Оқ уйнинг “Detective Border” тизими юк маълумотлари, маршрутлар, компаниялар ўртасидаги эгалик алоқалари ва ишлаб чиқариш қувватларини биргаликда таҳлил қилиши режалаштирилган.

Шу нуқтаи назардан, Хитойдан катта миқдорда товар қабул қиладиган ва божхона-логистика тизими билан чуқур интеграциялашган ҳар қандай йирик тармоқ АҚШ назоратига тушиши мумкин.

Ҳозирча очиқ манбалар Хитой товари Ўзбекистон орқали АҚШга тарифларни четлаб ўтиб кетяпти, деган хулосага келиш имконини бермайди.

Оқ уй Ўзбекистонни хавф гуруҳига киритган, аммо ҳисоботда Ўзбекистондаги бирорта компания номи келтирилмаган.

«Абу Саҳий», Baraka Holding ёки Абдуқодирлар оиласи АҚШ тарифларини четлаб ўтишда иштирок этаётгани ҳақида АҚШ божхонаси ёки бошқа расмий идора очиқ айблов эълон қилгани маълум эмас.

Оқ уйнинг ўзи ҳам Хитойдан тўғридан-тўғри импорт камайиб, учинчи мамлакатлардан импорт кўпайишининг ўзи ноқонуний транзитни исботламаслигини тан олади. Бу ҳақиқий ишлаб чиқаришнинг бошқа давлатларга кўчиши ёки қонуний савдо ўзгаришлари билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.

Бироқ Вашингтон Ўзбекистонни алоҳида ажратиб кўрсатди.

Бир томонда – Хитойнинг турли шаҳарларида омборларга эга, юкларни автомобиль, темирйўл ва ҳаво орқали Тошкентга ташийдиган улкан «Абу Саҳий» логистика тармоғи.

Иккинчи томонда – бу тармоқ билан боғланган компанияларнинг божхона ҳужжатлари ва товар келиб чиқиши билан боғлиқ тарихий муаммолари.

Учинчи томонда – Оқ уйнинг Ўзбекистонни Хитой товарлари учун “Belt-and-Road Overland Node”, яъни қуруқликдаги транзит узели сифатида белгилаши.

Бу уч нуқта ҳали жиноятни исботламайди. Аммо улар битта катта саволни кун тартибига олиб чиқади:

Хитойдан «Абу Саҳий» ва бошқа йирик логистика тармоқлари орқали Ўзбекистонга кирган товарларнинг қанча қисми шу ерда сотилади, қанчаси қайта экспорт қилинади ва АҚШга кетадиган маҳсулотларнинг ҳақиқий келиб чиқиши қандай назорат қилинмоқда?

Вашингтон энди айнан шу саволга жавоб қидирмоқда.

Агар АҚШнинг янги сунъий интеллект тизими контейнерлар ҳаракати, божхона декларациялари, товар кодлари ва компания эгалари ўртасидаги боғлиқликни бирлаштира бошласа, Ўзбекистондаги Хитой билан ишлайдиган йирик логистика ва импорт тармоқлари анча қаттиқ текширув остига тушиши мумкин.

«Абу Саҳий» айбдорлиги исботлангани учун эмас, балки Хитойдан Тошкентгача чўзилган улкан логистика тарихи ва илгариги божхона можаролари туфайли текширишга арзийдиган энг қизиқ тармоқлардан бири бўлиб турибди -.”