Бугун Исломободда АҚШ ва Эрон ўртасида муҳим музокаралар бошланади. Майдон тайёр, қўриқчилар жойлаштирилган, музокаралар ўтадиган йўл четлари эса янги сариқ ва қора бўёқ билан бўялган.

Музокараларга мезбонлик қилаётган Покистон расмийлари эҳтиёткорона оптимизм билдирмоқда. Улар ўз мамлакатини ҳар икки томон ишонадиган кам сонли воситачилардан бири сифатида кўрсатмоқда.

АҚШ делегациясига вице-президент Жей Ди Вэнс бошчилик қилади. Хабарларга кўра, Эрон томонидан ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчий делегацияга етакчилик қилади.

Вэнс АҚШдан жўнаб кетишидан олдин музокараларга ижобий руҳда ёндашди.

«Агар эронликлар ҳалол ният билан музокара олиб боришга тайёр бўлса, биз ҳам албатта очиқ қўл узатишга тайёрмиз», деди у.

Бироқ у огоҳлантиришни ҳам унутмади.

«Агар улар бизни алдашга уринса, музокаралар гуруҳи бунга нисбатан унчалик очиқ бўлмайди».

Шуни айтиш мумкинки, олдинда катта тўсиқлар турибди.

Қуйида шу музокаралардаги бешта энг катта баҳсли масалалар.

Ливан

Исроилнинг Эроннинг Ливандаги иттифоқчиси бўлган «Ҳизбуллоҳ» гуруҳига қарши давом этаётган ҳарбий кампанияси музокараларни ҳали бошланишидан олдин издан чиқариши мумкин.

Эрон президенти Масъуд Пезешкиён Х тармоғида шундай ёзди: «Бу ҳаракатлар давом этса, музокаралар маъносиз бўлиб қолади».

У яна қўшимча қилди: «Бармоқларимиз ҳали ҳам тепкида. Эрон ливанлик опа-сингиллари ва ака-укаларини ҳеч қачон ташлаб қўймайди».

Исроил бош вазири Бинямин Нетаньяҳу «Ҳизбуллоҳ» масаласида «ҳеч қандай ўт очишни тўхтатиш бўлмайди» деб айтган. Бироқ Исроилнинг Байрут жанубий атрофидаги аҳолига уйларини тарк этиш ҳақида такрорий огоҳлантиришлари ҳозирча янги катта ҳаракатларга олиб келмади.

Дональд Трамп эса Исроилнинг Ливандаги ҳаракатлари энди «бироз пастроқ даражада» бўлишини айтди. АҚШ Давлат департаменти эса Исроил ва Ливан ўртасида тўғридан тўғри музокаралар келаси ҳафта Вашингтонда бўлиб ўтишини маълум қилди.

Бу Эронни қониқтирадими ёки йўқми, ҳозирча номаълум.

Ҳурмуз бўғози

Музокараларни бошиданоқ қийинлаштириши мумкин бўлган яна бир масала бу нефть ташиш учун жуда муҳим бўлган Ҳурмуз бўғозидир.

Трамп Эронни бу бўғоз орқали кемалар ўтишига имкон бериш борасида «жуда ёмон иш қиляпти», деб танқид қилди. У аввалроқ бу йўл очилишини айтган эди.

«Бу бизнинг келишув эмас!» деб ёзди у Truth Social’да ва Эронни «номардлик»да айблади.

Бўғоз орқали ҳали ҳам жуда оз сонли кемалар ўтмоқда. Юзлаб кема ва тахминан 20 минг денгизчи Форс кўрфазида тиқилиб қолган.

Эрон бу муҳим сув йўлида босимни сақлаб қолишга ва уни расмийлаштиришга интилмоқда. Теҳрон бу ҳудудни Эроннинг суверен сувлари деб атаб, қайси юклар ўтиши ёки ўтмаслигини белгилайдиган янги қоидалар ҳақида гапирмоқда.

Пайшанба куни Эрон мавжуд икки транспорт йўлагидан шимолроқда янги транзит йўналишлари жорий этилганини эълон қилди. Баёнотда бу қарор «асосий ҳаракат ҳудудида турли хил кемаларга қарши миналар мавжудлиги эҳтимолидан қочиш» учун зарур экани айтилди.

Айрим хабарларга кўра, сўнгги ҳафталарда бўғоздан ўтган айрим кемалар 2 миллион доллар миқдорида тўлов қилган бўлиши мумкин. Трамп эса Эронни танкерлардан ҳақ олмасликка чақирди.

Ядровий дастур

Энг катта ва энг узоқ йиллардан бери давом этаётган баҳс, шубҳасиз, ядровий масаладир.

Трамп «Epic Fury» операцияси бошланганини эълон қилиб, бунинг бир мақсади Эрон «ҳеч қачон ядровий қуролга эга бўлмаслиги»ни таъминлаш эканини айтди.

Эрон эса ҳеч қачон атом бомбаси яратишга уринмаганини таъкидламоқда. Ғарб давлатларининг кўпчилиги бу даъвога шубҳа билан қарайди. Шу билан бирга, Теҳрон Ядровий қуролни тарқатмаслик тўғрисидаги шартномага аъзо давлат сифатида тинч мақсадларда уран бойитиш ҳуқуқига эга эканини айтади.

Эроннинг 10 бандли таклифи, Трамп таъбири билан айтганда, «музокаралар учун амалий асос» бўлиши мумкин. Унда Эрон уран бойитиш ҳуқуқини халқаро даражада тан олиш талаби ҳам бор.

Трампнинг 15 бандли режасида эса Эрон «ўз ҳудудида барча уран бойитиш ишларини тўхтатиши» талаб қилинаётгани айтилмоқда. Бироқ шу ҳафта бошида бу ҳақда сўралганда, мудофаа вазири Пит Хегсет фақат шуни айтдики, Эрон «ҳеч қачон ядровий қуролга ёки унга олиб борадиган йўлга эга бўлмайди».

2015 йилдаги Қўшма кенг қамровли ҳаракатлар режасига (JCPOA) эришиш учун халқаро музокарачиларга йиллар керак бўлган эди. Ўша келишув айнан шу мураккаб масалани батафсил тартибга солган.

Эндиликда икки томон янги келишувни муҳокама қилишга тайёрми, бу ҳали очиқ савол бўлиб қолмоқда.

Эроннинг минтақавий иттифоқчилари

Эроннинг минтақадаги иттифоқчилари ва вакил кучлари тармоғи, яъни Ливандаги «Ҳизбуллоҳ», Ямандаги ҳусийлар, Ғазодаги Ҳамас ва Ироқдаги турли қуролли гуруҳлар Теҳронга минтақавий таъсир бериб келган.

Бу тармоқ Эронга Исроил ва АҚШ билан узоқ давом этган қарама-қаршиликларда «олдинги мудофаа чизиғи»ни сақлаш имконини берган.

2023 йил октябрида Ғазо уруши бошланганидан бери Эрон «Қаршилик ўқи» деб атайдиган бу тармоқ доимий ҳужумлар остида қолмоқда. Унинг бир қисми, яъни собиқ Сурия диктатори Башар Асад режими ҳам энди йўқ.

Бироқ Исроил бу кучларни «Ёвузлик ўқи» деб атаб, уларни мамлакат мавжудлигига таҳдид сифатида кўради ва бутунлай йўқ қилиш кераклигини таъкидлайди.

Эрон иқтисодиёти оғир аҳволга тушган бир пайтда, кўплаб эронликлар ҳам ҳукуматдан ташқи можароларга эмас, балки ўз ҳаётини енгиллаштиришга кўпроқ маблағ сарфлашни истайди.

Шунга қарамай, Эрон ҳозирча ўз иттифоқчиларидан воз кечишга тайёрдек кўринмаяпти.

Санкцияларни бекор қилиш

Исломий режим ўнлаб йиллар давомида оғир халқаро санкциялар остида яшаб келмоқда. Энди у ҳар қандай келишув доирасида АҚШ ва бошқа халқаро санкциялар тўлиқ бекор қилинишини талаб қилмоқда.

Жума куни парламент спикери Муҳаммад Боқир Қолибоф музокаралар бошланишидан олдин Эроннинг музлатиб қўйилган 120 миллиард долларлик активлари озод қилиниши кераклигини айтди.

Унинг сўзларига кўра, бу аввалдан келишилган икки шартдан бири бўлган. Иккинчиси эса Ливанда ўт очишни тўхтатиш масаласи эди.

Бироқ Покистон бош вазири Шаҳбоз Шарифнинг 7 апрелдаги икки ҳафталик ўт очишни тўхтатиш ҳақидаги баёнотида музлатилган активларни озод қилиш ҳақида ҳеч нарса дейилмаган. Қолибоф қайси келишувни назарда тутгани ҳам аниқ эмас.

Шу боис, Трамп маъмурияти музокараларни бошлашнинг ўзи учун шунчалик катта ён беришга тайёр бўлиши жуда кам эҳтимолга эга.

Хулоса қилиб айтганда, Исломободдаги музокаралар ҳар қанча умид уйғотмасин, уларнинг муваффақияти жуда нозик ва баҳсли масалаларга боғлиқ бўлиб турибди. Ливан, Ҳурмуз бўғози, ядровий дастур, минтақавий иттифоқчилар ва санкциялар бўйича келишмовчиликлар сақланиб қолар экан, тезкор ютуққа эришиш осон бўлмайди.