Озарбайжон ҳукумати 2026 йил сентябридан мактаб формасига оид янги қоидаларни жорий этди. Уларда «дунёвийлик тамойилига мос келмайдиган» кийимларни кийиш тақиқланган. Янги қоидалар мамлакат бўйлаб мисли кўрилмаган норозилик тўлқинига сабаб бўлмоқда.

ЯНГИ ҚОИДАЛАРНИНГ МОҲИЯТИ

Истисносиз ягона форма. Қоидалар барча ўқувчилардан ягона мактаб формасини кийишни талаб қилади. «Бир хилликни бузувчи элементлар»га рухсат берилмайди.

Дунёвийлик — асосий тамойил. Ҳукуматнинг бош далили давлат таълимининг дунёвий хусусиятга эга эканидир. Бу мактаб ҳар қандай диний рамзлардан холи бўлиши кераклигини англатади.

АМАЛДАГИ ТАДБИҚ

Қоидалар матнида «ҳижоб» сўзи тилга олинмаган бўлса-да, амалда рўмол ўраган ўқувчи қизлар ва ўқитувчи аёлларнинг мактабга киришига рухсат берилмай қўйган. Айрим ҳолларда ўқитувчиларга рўмолини ечиш ёки ишдан бўшаш таклиф қилинган.

ЖАМОАТЧИЛИК МУНОСАБАТИ ВА НОРОЗИЛИК НАМОЙИШЛАРИ

Бу қарор жиддий норозиликларга сабаб бўлган ва улар намойишларга айланган.

Боку ва бошқа шаҳарларда норозилик акциялари ўтказилмоқда. Ўқувчилар ҳижобли синфдошларини қўллаб-қувватлаш мақсадида дарсларга қатнашишдан бош тортишмоқда. Полиция жамоат тартибини бузганлик учун 37 киши қўлга олинганини маълум қилган.

Мамлакат ташқарисида, жумладан, Озарбайжоннинг Истанбулдаги консулхонаси олдида норозилик намойишлари бўлиб ўтган. Бу икки иттифоқчи давлат ўртасида муайян кескинлик келтириб чиқарди. Чунки ўтмишда университетларда ҳижоб тақиқланган Туркия бу сафар чекловларни танқид қилган.

НЕГА БУ МУРАККАБ МАСАЛА?

Озарбайжон дунёвий давлат ҳисобланади, бироқ аҳолисининг 96 фоиздан ортиғи ислом динига эътиқод қилади.

Ҳукумат янги қоидалар дунёвий таълим ва тенгликни таъминлаш учун зарурлигини таъкидламоқда. Танқидчилар эса бу чекловлар мусулмон аёлларнинг виждон ва эътиқод эркинлиги ҳамда таълим олиш ҳуқуқини поймол қилаётганини айтишмоқда.

ТУРКИЯ ВА ОЗАРБАЙЖОННИНГ ТАРИХИЙ ТАЖРИБАСИ

«Туркияда 1979 йилгача қизлар боши очиқ юрарди. Совет даврида Озарбайжонда ҳам шундай эди».

Бу муҳим тарихий кузатув. У Озарбайжон ва Туркияда ҳижоб масаласи нега бунчалик кескин баҳсларга сабаб бўлишини тушунишга ёрдам беради. Зеро, бу масала фақат дин билан эмас, балки жамиятнинг дунёвий ўтмиши ҳақидаги тарихий хотира билан ҳам боғлиқ.

1979 йилгача Туркия университетлари ва давлат муассасаларида боши очиқ юрадиган аёллар кўп эди.

1980 йилги ҳарбий тўнтаришдан кейин университетлар ва давлат идораларида ҳижобга нисбатан чекловлар жорий этилди. 1997 йилда улар янада кучайтирилди. 2013 йилда эса Эрдўғон ҳукумати даврида давлат муассасаларидаги тақиқларнинг асосий қисми бекор қилинди.

Шундай қилиб, бутун бир авлод мактаб ёки университетда рўмол ўраш тақиқланган муҳитда улғайди. Бу жамиятда дунёвий кийиниш маданиятининг мустаҳкамланишига таъсир кўрсатди.

СОВЕТ ДАВРИДАГИ ОЗАРБАЙЖОН

Совет Озарбайжонида дин давлатдан ажратилган эди. Мактаблар, университетлар ва иш жойларида ҳижоб деярли учрамасди. Аёллар боши очиқ ҳолда таълим олар ва меҳнат қиларди.

Бу ҳам дунёвий турмуш тарзининг ижтимоий меъёр сифатида шаклланишига хизмат қилди.

СССР парчалангач, 1990-йилларда дин яна жамоатчилик ҳаётига қайтди. Бироқ Озарбайжон Конституцияга мувофиқ дунёвий давлат бўлиб қолди.

НЕГА БУ ТАРИХИЙ ТАЖРИБА БУГУНГИ ТАҚИҚНИ ТУШУНИШДА МУҲИМ?

Озарбайжондаги ҳозирги қоидаларни фақат «динга қарши янги чора» сифатида эмас, балки ўнлаб йиллар давомида мавжуд бўлган дунёвий меъёрларга қайтишга уриниш сифатида ҳам талқин қилиш мумкин.

Ҳукумат совет даври ва Туркиянинг илк республика йилларидаги тажрибага таянади. Ўша даврларда мактаб ва иш жойлари дунёвий муҳит ҳисобланган.

Бироқ масаланинг иккинчи томони ҳам бор.

Танқидчиларнинг таъкидлашича, СССР ёки 1979 йилгача бўлган Туркияда одатий ҳисобланган ижтимоий меъёрлар бугун ҳам мажбурий бўлиши шарт эмас.

Жамият ўзгарди, одамларнинг диний қарашлари ва эътиқодга муносабати ҳам ўзгарди. Ҳижобни тақиқлаш эса диндорларнинг ҳуқуқларини бузиши мумкин.

Баҳснинг асосий моҳияти ҳам шунда: дунёвий анъаналар ва эътиқод эркинлиги ўртасидаги зиддият.

Тарихий тажриба бу масалани тушуниш учун муҳим, аммо унинг ўзи муаммога бир маъноли жавоб бермайди.

МУСУЛМОН ДАВЛАТЛАР ТАЖРИБАСИ

Айрим мусулмон мамлакатлари ва жамоаларида дин одамларни назорат қилиш воситасига айлантирилган.

Бу қуйидаги ҳолатларда намоён бўлади:

  • Диндан қайтиш ёки «нотўғри» хатти-ҳаракатлар учун оғир жазолар қўлланиши.
  • Аёлларнинг кийиниши, ҳаракатланиши, таълим олиши ва турмуш қуриш ҳуқуқларининг чекланиши.
  • Диний шиорлар остида виждон ва сўз эркинлигининг бўғилиши.
  • Диннинг давлат ҳокимияти билан қоришиб кетиши ва ҳокимиятга қарши чиқишнинг гуноҳ сифатида талқин қилиниши.

Бундай шароитда инсон ўз танловига эга бўлмаган тизимда туғилиб, яшашга мажбур бўлади.

Бу ҳолатни ҳақиқатан ҳам қулликка қиёслаш мумкин. Бироқ бу жисмоний эмас, балки маънавий ва ижтимоий қулликдир.

Аммо бу манзаранинг ҳаммаси эмас.

Миллионлаб мусулмонлар учун дин қуллик эмас, аксинча:

  • Ҳаёт мазмуни ва маънавий таянч манбаи;
  • Қийинчиликларни енгиш воситаси;
  • Маданий ўзликнинг ажралмас қисми;
  • Мажбурият эмас, балки онгли ва ихтиёрий танловдир.

Инсон замонавий, билимли ва эркин фикрли бўлиши билан бирга диндор ҳам бўлиши мумкин.

Бунга Индонезиядан Босниягача, Туркиядан Марокашгача кўплаб мисоллар келтириш мумкин.

МУАММО ДИННИНГ ЎЗИДА ЭМАС

Динни қуллик воситасига айлантирадиган нарса эътиқоднинг ўзи эмас, балки ундан ўз мақсадлари йўлида фойдаланадиган сиёсий тузумдир.

Давлат аёлни рўмол ўрашга мажбурласа ҳам, аксинча, рўмол ўрагани учун ишдан бўшатиш билан таҳдид қилса ҳам, ҳар икки ҳолатда шахс эркинлиги чекланади.

Диний ёки дунёвий бўлишидан қатъи назар, ҳар қандай мафкура инсонга шахсий танлов имконини қолдирмаса, у кишанга айланади.

«XXI асрда дин қулликка айланди» деган фикр дин зулм ва назорат воситасига айлантирилган айрим жамиятлар ва сиёсий тузумларга нисбатан асосли бўлиши мумкин.

Бироқ бу хулосани барча мусулмонларга нисбатан қўллаш адолатсизлик ва ноаниқлик бўлар эди.

XXI асрда мусулмон дунёси ниҳоятда ранг-баранг: унда қаттиққўл теократик тузумлар ҳам, дунёвий республикалар ҳам мавжуд.

Шунинг учун асосий савол «динми ёки эркинликми?» деган қарама-қаршиликда эмас.

Асосий масала — диндан ким, қандай мақсадда ва қай тарзда фойдаланаётганидадир.