Сурхондарёда бир неча одамнинг Қизил китобга киритилган пушти сақоққушларни ўлдириб, ейишгача боргани ҳақидаги хабар биринчи қарашда шунчаки экологик жиноятдек туюлади. Расмийлар ҳисобича, табиатга етказилган зарар 206 миллион сўмга баҳоланган.

Бу ерда энг ҳайратли жиҳат- сақоққушнинг ўлдирилгани эмас. Уни ейишгани.

Бу жуда муҳим детал.

Одам баъзан ноқонуний ов қилади – сотиш учун, пул учун, спорт учун ёки оддий браконьерлик ҳирси билан. Лекин Қизил китобдаги улкан, ноёб қушни сўйиб, қозонга солиш – бу бошқа психологик ва маданий ўлчам.

Пушти сақоққуш – оддий қуш эмас. У экологик тизимнинг бир қисми, миграция занжирининг элементи, бутун минтақа биохилма-хиллигининг рамзи. Дунё бўйлаб бу тур муҳофаза остига олинган. Ўзбекистонда ҳам у Қизил китобга киритилган.

Лекин муаммо шундаки, Ўзбекистонда “Қизил китоб” тушунчаси кўпинча қоғоздаги статус бўлиб қолмоқда. Қонун бор, жарима бор, лекин жамият онгида ноёб ҳайвон ёки қушнинг қадри ҳали шаклланиб улгурмаган.

Шу маънода Сурхондарёдаги воқеа жуда симптоматик.

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда “яшил иқтисод”, иқлим ўзгариши, чўлланиш, сув танқислиги ҳақида кўп гапирилмоқдв. Халқаро форумлар ўтказиляпти, дарахт экиш кампаниялари бўляпти, экологик брендинг кучайяпти.

Аммо экологик сиёсат фақат саммитлар билан эмас, одамнинг онги билан ишлайди.

Агар қишлоқдаги одам ноёб қушни “овқат” деб кўрса, демак экологик тарбия давлат риторикасидан жамият психологиясигача етиб бормаган.

Бу ерда яна бир нозик масала бор.

Марказий Осиёда табиатга муносабат тарихан утилитар бўлган: ер – экиш учун, сув – ишлатиш учун, ҳайвон- сўйиш учун. Совет модернизацияси ҳам табиатни “эгаллаш” ғояси устига қурилган эди. Экологик қадрият эмас, ресурс мантиғи устун бўлган. Айтматов асарларини ёдга олинг.

Жамият “Қизил китоб” га кирган қушни тирик экотизим деб эмас, балки қозондаги гўшт деб кўрар экан, экологик инқироз фақат табиат муаммоси бўлиб қолмайди. У қашшоқлик ва цивилизация билан боғлиқ саволларни ҳам ўртага чиқаради. Айниқса, Учинчи Ренессанс ҳақидаги гап-сўзлар фонида…