Сунъий интеллектнинг жадал ривожланиши уни яратаётган мутахассислар ва муҳандисларнинг ўзида ҳам хавотир уйғотмоқда. Яқинда сунъий интеллектни ривожлантириш соҳасидаги етакчи компаниялардан бири – Anthropic раҳбари Дарио Амодеи сунъий интеллектни такомиллаштириш суръатини секинлаштиришга чақирди. Бу хавотирлар бизни сунъий интеллектнинг табиати ва борлиғига янада жиддий эътибор қаратишга ундайди. Унинг табиати ва борлиғини англаш учун, сунъий интеллектнинг моҳиятини таҳлил қилиш имконини берувчи қуйидаги саволларни қўяйлик:

Сунъий интеллект онтологиясининг онтик намоён бўлиши нимадан иборат? Сунъий интеллект онтологиясининг ушбу онтик намоён бўлиши унинг табиати ва борлиғини ҳам кўрсатадими, ҳам ифодалайдими?

Биринчи саволга жавоб бериш учун унинг борлиғини нималар ташкил этишини аниқлашимиз керак. Сунъий интеллект борлиғи икки қатламдан таркиб топади:

  1. Ноорганик-жонсиз қатлам;
  2. Ижтимоийлашув ва ўзаро таъсирга киришишнинг фавқулодда имкониятларига эга виртуал-алгебраик қатлам — у ҳам ўз турига мансуб агентлар, ҳам органик-ижтимоий борлиқ вакиллари билан ўзаро муносабатга киришиши ва ижтимоийлашиши мумкин.

Айнан шу икки қатлам сунъий интеллектни унинг яратувчилари – инсонлардан фарқлайди ва унинг куч-қудрати ҳам шу қатламларда мужассам. Бинобарин, сунъий интеллектнинг ўта юқори эпистемик қудрати тўлиқ равишда шу икки қатламга боғлиқ. Уларсиз у на мавжуд бўла олади ва на фаолият юрита олади.

Агар сунъий интеллект назоратдан чиқиб, исёнкор тус олса, инсоният нима қилиши мумкин?

Бу ерда ҳам нажотни инсон борлиғи онтологиясининг онтик таркибий қисмларидан излаш лозим.

Сунъий интеллект ва унинг борлиғидан фарқли ўлароқ, инсон борлиғи турлича, бироқ ўзаро боғланган тўрт қатламдан ташкил топган: ноорганик, органик, руҳий-психологик ва маънавий қатламлар (Гартман ва Ибн Сино).

Сунъий интеллект бизнинг ДНКмизни декодлаши ва борлиғимизнинг уч таркибий қисми ҳақида маълумотга эга бўлиши ёки уларга кириш имкониятини қўлга киритиши мумкин. Аммо у инсон тафаккури, билиш жараёни ва билимнинг марказида жойлашган маънавий қатламимизга эга бўла олмайди ва унга кириш имкониятини ҳам қўлга кирита олмайди. Чунки биз ўзимиз ҳам борлиғимизнинг бошқа қатламлари фаолият юрита олмайдиган ушбу қатламнинг келиб чиқиши ва асл табиатини ҳали билмаймиз.

Бундан ташқари, агар сунъий интеллектнинг ижтимоийлашувига Ҳуррельманнинг ижтимоийлашув назарияси – «индивид ички ва ташқи воқеликнинг маҳсулдор қайта ишловчиси ва бошқарувчисидир» деган қараш орқали назар ташланса, сунъий интеллектнинг онтик ва эпистемик агентлигини фақат виртуал бўлган ўз тузилмаси доирасида чеклайдиган ички хусусиятини кўриш мумкин.

Бошқача айтганда, сунъий интеллектнинг агентлиги унинг виртуал тузилмасига ҳам боғлиқ, ҳам унга бириккан бўлиб, ушбу тузилмасиз у ўз агентлигини амалга ошира олмайди. Сунъий интеллект кенгайтирилган ва кўп босқичли воқеликларни яратиш қобилиятига эга бўлишига қарамай, унинг на агентлиги ва на табиати инсонникидек хилма-хил бўла олади.

Бундан ташқари, «интеллект» инсоннинг муҳим категорияларидан фақат биридир, ҳолбуки, «интеллект» сунъий интеллект борлиғининг асосий ифодасидир. Бошқача айтганда, инсонлар ўз борлиғининг бевосита вакиллари бўла оладиган ягона мавжудотлардир.

Шу ўринда таъкидлаш жоизки, инсоннинг ҳам онтик, ҳам эпистемик хусусиятлари – фикрлаш, билиш, билим яратиш ва билимнинг ўзи – юқорида тилга олинган ноорганик, органик, психо-ментал ва маънавий қатламлар билан чекланган ва улар орқали амалга ошади.

Шунинг учун инсоннинг «ўзлиги» ва агентлиги ҳам ўзаро муносабатлар орқали намоён бўлади ва улар жисмоний-объектив ҳамда ғоявий-ижтимоий, шу билан бирга маънавий унсурларни қамраб олган муҳитдан ташқарида мавжуд бўла олмайди.

Афсуски, сунъий интеллект бу воқеликни аллақачон билади. Агар у бир кун назоратдан чиқиб, исёнкор тус олса, инсон агентлигини ва уни таъминлаб турган муҳитни нишонга олиши, шу орқали инсон агентлигини ва ҳатто инсон зотининг ўзини йўқ қилишга уриниши мумкин.

Чунки бутун инсоният цивилизацияси, унинг географик ёки этно-ирқий келиб чиқишидан қатъи назар, инсон агентлиги билан уни қуршаб турган муҳит – бошқача айтганда, тузилма – ўртасидаги ўзаро муносабатлар асосида барпо этилган.