Украина президенти Владимир Зеленский 23 сентябрь куни БМТ Бош Ассамблеясидаги нутқида Украина уруши доирасидан анча кенгроқ масалани кўтарди. Унинг айтишича, Россия Донбасс билан чекланиб қолмайди, Владимир Путин кейинчалик Одесса, Харьков, Днепр ва бошқа шаҳарларга ҳам даъво қилиши мумкин. Зеленский Молдова, Польша ва Болтиқ давлатларини тилга олар экан, алоҳида урғуни Жанубий Кавказ ва Марказий Осиёга қаратди: унинг сўзларига кўра, Россия бу минтақалардаги давлатларнинг давлатчилигига “ҳурмат кўрсатмайди”.

Бу баёнотни фақат Украина президентининг Россияга қарши навбатдаги сиёсий айблови сифатида қабул қилиш етарли эмас. Чунки у Марказий Осиё учун анча фундаментал саволни ўртага қўяди: Москва собиқ Совет Иттифоқи республикаларини тўлақонли, мустақил сиёсий субъектлар сифатида қабул қиладими ёки уларни ҳануз Россиянинг “табиий таъсир доираси” деб кўрадими?

Зеленский нимани назарда тутяпти?

Зеленский бу фикрини батафсил асослаб бермади. Шунинг учун “Россия Марказий Осиё давлатчилигини ҳурмат қилмайди” деган жумлани факт эмас, Украина президентининг сиёсий баҳоси сифатида кўриш тўғри бўлади.

Бироқ бу баҳонинг ортида муайян тарихий контекст бор.

Россия 2008 йилда Грузия билан урушди ва кейин Абхазия ҳамда Жанубий Осетия мустақиллигини тан олди. 2014 йилда Қримни Украинадан аннексия қилди, 2022 йилда эса Украинага кенг кўламли босқин бошлади. Ҳозир ҳам Россия Украинадан тортиб олган Донецк, Луганск, Херсон ва Запорожье ҳудудларини ўз таркибига киритилган деб ҳисоблайди; бу аннексиялар халқаро миқёсда кенг тан олинмаган. Буюк Британия, Канада, Австралия, Янги Зеландия ва Норвегия 21 сентябрда Россиянинг бу ҳудудларда парламент сайловлари ўтказишини Украина суверенитетининг бузилиши деб атади.

Жанубий Кавказда эса Россия таъсири масаласи янада очиқ кўринади. Москва Жанубий Осетияда ҳарбий база сақлайди ва минтақани иқтисодий жиҳатдан қўллаб-қувватлайди; Грузия эса буни ўз ҳудудининг амалдаги оккупацияси деб ҳисоблайди.

Арманистон мисоли ҳам муҳим. Ереваннинг Европа Иттифоқига яқинлашиши Россия билан муносабатларда кескинликни кучайтирди. Reuters июнь ойида Москва Арманистоннинг геосиёсий йўналиши ўзгаришига иқтисодий ва сиёсий босим воситалари билан жавоб бераётгани ҳақида ёзган эди.

Шу нуқтаи назардан Зеленскийнинг мантиғи тушунарли: агар катта давлат ўз хавфсизлиги, тарихий алоқалари ёки “таъсир доираси”ни қўшни мамлакатнинг суверен танловидан устун қўйса, Украина прецеденти бошқа постсовет мамлакатлари учун ҳам аҳамият касб этади.

Лекин Марказий Осиё – Украина эмас

Шу билан бирга, Зеленскийнинг огоҳлантиришини Марказий Осиёга автоматик равишда кўчириш ҳам хато бўлар эди.

Бугун Россия Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон билан расмий равишда давлатлараро муносабатларни олиб боради. Москва уларнинг мустақиллигини тан олади, улар билан дипломатик, иқтисодий ва хавфсизлик соҳаларида ҳамкорлик қилади. Айримлари Россия етакчилигидаги ЕОИИ ва КХШТ каби тузилмаларга ҳам аъзо.

Шу сабаб ҳозирги далиллар асосида “Россия Марказий Осиёни босиб олишни режалаштирмоқда” деган хулосага келиш учун асос йўқ. Зеленскийнинг гапи ҳам бевосита шундай режа мавжудлигини исботламайди.

Масаланинг нозикроқ томони бошқа ерда: Марказий Осиё мамлакатларининг мустақил ташқи сиёсат юритиш ҳуқуқига Москва қандай қарайди?

Айнан шу ерда Украина уруши Марказий Осиё учун муҳим сиёсий лабораторияга айланади.

“Таъсир доираси” тушунчаси

Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин Россия собиқ иттифоқ республикалари билан алоҳида муносабатларни сақлаб қолишга ҳаракат қилди. Москва буни кўпинча хавфсизлик, иқтисодий интеграция ва тарихий алоқалар билан изоҳлайди. Россия нуқтаи назаридан НАТОнинг шарққа кенгайиши ва Ғарбнинг постсовет ҳудудидаги фаоллиги Россия хавфсизлигига таҳдид сифатида кўрилади.

Бошқа ёндашув эса масалани бошқача қўяди: мустақил давлат қайси иттифоққа кириши, ким билан савдо қилиши ёки қайси давлат билан стратегик шериклик ўрнатишини ўзи ҳал қилиши керак.

БМТ Хавфсизлик Кенгашида ҳам бу қарама-қаршилик очиқ ифодаланган: Буюк Британия вакили давлатлар хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорларини мустақил танлаш ҳуқуқига эга экани, “коллектив хавфсизлик” эса “таъсир доираси” дегани эмаслигини таъкидлаган.

Аслида Зеленскийнинг бугунги баёноти ҳам шу баҳснинг давоми.

Ўзбекистон учун бу баҳс нега муҳим?

Ўзбекистон мисолида масала янада қизиқ.

Тошкент Россия билан стратегик алоқаларни сақламоқда, айни пайтда Хитой, Европа Иттифоқи, АҚШ, Туркия, Жанубий Корея ва араб давлатлари билан муносабатларни кенгайтирмоқда. Марказий Осиёнинг ўзи ҳам тобора мустақил минтақавий сиёсий субъектга айланишга ҳаракат қиляпти.

2026 йил ёзида Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Озарбайжон иштирокидаги маслаҳатлашув форматида транспорт йўлаклари, энергетика, инвестиция ва ташқи сиёсий мувофиқлаштириш масалалари муҳокама қилинди. Бу жараён минтақа давлатларининг ташқи алоқаларини фақат Москва орқали қуриш модели анча олдин ўзгарганини кўрсатади.

Шу маънода Зеленскийнинг гапидаги энг муҳим нуқта Россиянинг Марказий Осиёга ҳужум қилиши ёки қилмаслиги эмас.

Асосий масала – суверенитетнинг мазмуни.

Агар Ўзбекистон мустақил давлат бўлса, у Россия билан яқин ҳамкорлик қилишга ҳам, бошқа куч марказлари билан алоқаларини кучайтиришга ҳам ҳақли. Худди шу принцип Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистонга ҳам тегишли.

Украина уруши Марказий Осиё учун “узоқдаги уруш” эмас

Шу нуқтаи назардан Украинадаги уруш Марказий Осиё учун фақат Россия ва Ғарб ўртасидаги геосиёсий тўқнашув эмас.

У халқаро муносабатларнинг асосий принципи ҳақидаги баҳсдир:

катта давлат ўз хавфсизлиги, тарихи ёки геосиёсий манфаатларини асос қилиб, кичикроқ қўшни давлатнинг ташқи сиёсий йўналиши ёки ҳудуди устидан қарор чиқариш ҳуқуқига эгами?

Агар бундай тамойил қабул қилинса, унинг оқибати фақат Украина билан чекланмайди. Бу қоида дунёдаги ҳар қандай катта давлатнинг ўзидан кичик қўшниларига муносабати учун прецедент бўлиши мумкин.

Зеленскийнинг БМТ минбаридан Марказий Осиёни тилга олиши шунинг учун эътиборга молик. Унинг Россия ҳақидаги баҳосига қўшилиш ёки қўшилмаслик мумкин. Аммо у кўтарган савол Марказий Осиё учун реал: минтақанинг келажакдаги хавфсизлиги фақат Россия, Хитой ёки Ғарб билан муносабатлар мувозанатига эмас, балки беш давлатнинг ўзини қанчалик мустақил сиёсий субъект сифатида мустаҳкамлай олишига ҳам боғлиқ.