«Улар Буюк Юэчжининг Қудулуси (подшоҳи, қабила бошлиғи) атрофида бирлашсин. Биз Қудулуни бўйсундирамиз, шунда бутун Сиюйни (Марказий Осиёни) ҳам бўйсундирамиз», – Хань императори У Ди ўз элчиси ва жосуси Чжан Цянга.

Ушбу мақолада Хитой ва Марказий Осиё муносабатлари танқидий фикрлаш нуқтаи назаридан кўриб чиқилади. Тегишли маълумотларни тўплаш учун биз очиқ манбалар разведкаси (OSINT), инсон манбаларига таянган разведка (HUMINT) ва ярим тузилмалаштирилган суҳбатлардан фойдаландик. Қозоғистон ва Ўзбекистон разведка ҳамда хавфсизлик хизматларида фаолият юритаётган олти нафар ходим билан суҳбатлашдик. Уларнинг ҳеч бири бошқалар ҳам биз билан суҳбатлашишга розилик берганидан хабардор эмас эди. Шунингдек, мақолада ҳодисалар ортидаги тузилмалар ёки яширин ҳаракатлантирувчи механизмларни излашга қаратилган ретродуктив таҳлил мантиғидан фойдаланилди. Бу ёндашув таҳлил даражасида турли манбалар маълумотларини ўзаро солиштириш билан мустаҳкамланди.

2002 йилда «Си Цзиньпин Марказий Осиё мамлакатларининг иқтисодиёти ва хавфсизлигини мустаҳкамлаш учун келгуси уч йил давомида 500 миллион доллар молиявий ёрдам ажратилишини эълон қилди ҳамда Хитой ва минтақа ўртасидаги савдо ҳажмини 2030 йилга бориб 70 миллиард долларга етказиш мақсадини белгилади. Учрашувда Марказий Осиёнинг беш республикаси — Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистоннинг олий раҳбарлари қатнашди. Бу тадбир Хитойнинг ғарбий қўшнилари билан алоқалари кенгайиб бораётганининг яққол намунаси бўлди. Хитойнинг минтақага оид ҳозирги ташқи сиёсий концепцияси президент Си илк бор 2013 йилда Қозоғистонга ташрифи чоғида эълон қилган “Бир камар, бир йўл” ташаббусига таянади. Ушбу тасаввурда Марказий Осиё Хитойни Европа, Африка ва Осиёнинг барча ҳудудлари билан боғлайдиган янги савдо ва транспорт йўлаклари учун майдонга айланиши керак».

Бундан ташқари, Хитой ва Марказий Осиё давлатлари разведка ҳамда хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтирмоқда. Бу ҳамкорлик «ҳар қандай шароитдаги кенг қамровли стратегик шериклик» доирасида расмийлаштирилган ва икки томонлама ҳуқуқни муҳофаза қилиш механизмлари орқали мунтазам йўлга қўйилган. Хитойнинг Марказий Осиё давлатлари билан разведка ва хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтиришга қатъий интилиши икки томонлама механизмлар ҳамда кўп томонлама платформаларга таянади. Икки томонлама механизмлар минтақадаги ҳар бир давлат билан вазирликлар ва миллий хавфсизлик кенгашлари даражасида ҳуқуқни муҳофаза қилиш ҳамда хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни қамраб олади. Кўп томонлама платформалар эса Шанхай ҳамкорлик ташкилоти ва БМТ доирасидаги талабларга мувофиқ разведка ҳамда хавфсизлик фаолиятини мувофиқлаштиришни ўз ичига олади. Хитой ва Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги бу ҳамкорликнинг асосий йўналишлари қуйидагилар:

«Уч ёвуз куч»га қарши кураш: Хитой ва Марказий Осиё давлатлари икки томонлама даражада терроризм, сепаратизм ва экстремизмга қарши қўшма амалиётлар ҳамда разведка маълумотлари алмашинувини устувор вазифа деб билади.

Трансмиллий жиноятчилик ва киберхавфсизлик: Икки томонлама ҳамкорлик рақамли криминалистика, киберхавфсизлик, телекоммуникация орқали фирибгарликка қарши кураш ва ноқонуний гиёҳванд моддалар савдосини тўхтатишни ҳам қамраб олади.

Стратегик ўзаро ишонч: Ўзбекистон, Қозоғистон ва Туркманистоннинг ҳарбий блокларга қўшилмаслик позицияси – хорижий ҳарбий базаларни жойлаштиришдан бош тортиши – Пекиннинг Марказий Осиёда минтақавий барқарорликка оид мақсадларига мос келади.

Очиқ манбаларда мавжуд ушбу маълумотларни назарда тутган ҳолда, биз эътиборингизни Хитойнинг Марказий Осиё разведка ва хавфсизлик соҳаларига кириб боришга интилиши билан боғлиқ кўпинча эътибордан четда қоладиган ёки [атайин] инкор этиладиган жиҳатлар ҳамда оқибатларга қаратмоқчимиз. Суҳбатдошларимизга кўра:

Хитой иқтисодиёт ва технологиядан сиёсий восита сифатида фойдаланиб, Марказий Осиё давлатлари раҳбарларига сиёсий босимни кучайтирмоқда. Аниқроғи, Хитой минтақадаги барча давлатларнинг разведка ва хавфсизлик соҳаларига тўлиқ кириб боришни истайди. Масалан, Хитой раҳбари Си 2026 йил август ойи охири ва декабрь ойи бошида Қирғизистонда ШҲТ доирасида Қозоғистон ва Ўзбекистон президентлари билан ўтказган икки томонлама учрашувларда уларга мисли кўрилмаган босим ўтказди.

Қозоғистон ва Ўзбекистон сиёсий раҳбарияти ўз мамлакатларининг разведка ва хавфсизлик соҳаларини Хитой билан яқинроқ ҳамкорликка очишга кўпроқ мойил. Икки мамлакат олий сиёсий раҳбариятидаги бу мойиллик уларнинг разведка ва хавфсизлик тузилмаларида сезиларли хавотир уйғотган. Ушбу соҳалар вакилларининг Хитой билан ҳамкорликда ўта эҳтиёткор бўлиш ҳақидаги хавотирларини инобатга олмаслик Қозоғистон ва Ўзбекистон давлатчилиги учун кутилмаган оқибатларга олиб келиши мумкин.

Суҳбатлардан олинган маълумотларни кейинги таҳлилимиз разведка ва хавфсизлик хизматлари вакиллари сиёсий раҳбарларнинг қисқа муддатни кўзлаган қарорларидан норози эканини кўрсатади. Уларга кўра, технократик-бюрократик хавфсизлик тузилмалари билан сиёсий раҳбарлар ўртасидаги ажралиш Хитой ташқи сиёсатининг Марказий Осиёда самара бераётганини кўрсатувчи дастлабки белгидир. Хитой, бир томондан, минтақавий ҳамкорликни илгари сураётган бўлса, иккинчи томондан, технократик-бюрократик тузилмалар билан сиёсий раҳбарлар ўртасида ишончсизлик уруғини сепмоқда.

Бундан ташқари, суҳбатдошларимиз қуйидагиларни таъкидлади:

«Украинадаги уруш Хитойга иқтисодий, технологик ва инсоний ресурсларга, энг муҳими, Марказий Осиё мамлакатларини ўз таъсир доирасига тортиш учун сиёсий иродага эга хавфсизлик кафолатчиси сифатида майдонга чиқиш имконини берди. Қозоғистон ва Ўзбекистоннинг Хитой хавфсизлик соябонига қарам бўлиб қолиши бутун минтақа учун оғир оқибатларга олиб келади, чунки бу қарамлик минтақадаги қолган давлатларни ҳам шу соябон остига киришга ундайди. Хитой билан Марказий Осиё давлатлари ўртасида разведка ва хавфсизлик соҳаларидаги муносабатлар ҳеч қачон тенглар ўртасидаги муносабат бўлмайди. Хитой таълим, технология, хавфсизлик ва ҳарбий техника орқали минтақани хитойлаштиришни аллақачон бошлаган. Уйғурулар бошига тушган воқеаларни доимо ёдда тутиш керак. Афтидан, ҳукуматларимиз Марказий Осиё маданияти, хавфсизлиги, турмуш тарзи ва борлиғининг хитойлаштирилишидан хавотирда эмас. Хитойга Марказий Осиё разведка ва хавфсизлик соҳаларига кириш имконини бериш унинг тарихий ташқи сиёсий истагини – “Ғарбий ҳудудларни (Сиюйни) Россиядан қайтариб олиб, у ерда ўз ҳукмронлигини ўрнатиш” мақсадини амалга оширишга йўл очади».