Россия 2022 йил 24 февралда Украинага қарши кенг кўламли босқинни бошлаганидан кейин бир йил ичида Москва олиб бораётган урушга муносабатан қарийб 800 минг россиялик мамлакатни тарк этди. Уларнинг аксарияти Россияга энг яқин давлатлар — Қозоғистон, Грузия, Туркия ва Арманистон чегараларини кесиб ўтди. Ўша пайтда бу миграция тўлқини мунтазам такрорланадиган ҳодиса эмас, балки бир марталик воқеа бўлиб қоладигандек кўринган эди. Аммо орадан тўрт йил ўтган бўлса-да, миграция зарбалари ҳамон йўқолгани йўқ.

Янги сафарбарлик тўлқини ҳақидаги миш-мишлар, интернетга кириш чекловлари ва ёқилғи танқислиги фонида июль ойи ўрталаридан бери Россия бўйлаб ваҳима кучайиб бормоқда. Кўплаб фуқаролар кеч бўлмасидан мамлакатни тарк этишга уринмоқда. Оммавий ахборот воситалари хабарларига кўра, электрон ҳарбий чақирув қоғозини олган россияликларнинг мамлакатдан чиқишига тўсқинлик қилинган бир нечта ҳолат қайд этилган. Бундан ташқари, сафарбарликдан қўрқув Россия элитаси ва ҳарбий комиссариатлар ходимлари орасига ҳам тарқалган. Бу эса хорижий банкларда ҳисобрақам очиш учун аризалар кўпайиши ва активларни чет элга ўтказиш жараёнининг кучайишига олиб келган. Россияликлар, шунингдек, ўз жамғармаларини тобора кўпроқ нақдлаштириб олмоқда, атрофдаги мамлакатларда кўчмас мулк нархлари эса кескин ошган. Шу вазиятга жавобан Марказий Осиё ҳукуматлари шимолдаги қўшни давлатдан келаётган миграцияни қандай бошқариш масаласини тобора кўпроқ қайта кўриб чиқмоқда.

Яқинда Қирғизистон визада белгиланган муддатдан ортиқ қолиш ҳолатларининг олдини олишга қаратилган кузатув тизимини жорий этишини маълум қилди. Худди шундай, Қозоғистон ҳам хорижликлар мамлакатга киришидан камида 72 соат олдин ариза топшириши ва 8,50 доллар тўлов қилиши талаб этиладиган ташриф буюрувчилар учун рухсатнома тизимини жорий этишни режалаштирмоқда. Ҳар икки ёндашув ҳам Россиядаги сафарбарлик ҳақидаги миш-мишларга нисбатан тезкор чора бўлиб кўринади ва Марказий Осиё давлатларига виза қоидаларини ўзгартирмасдан ёки айнан Россияни нишонга олмасдан киришни рад этиш имконини беради. Бу сиёсий чора Қозоғистонда Россия инвестициялари ва россияликларнинг кўчмас мулк харидлари кўпайгани ҳақидаги хабарлар ортидан қабул қилинмоқда. У, шунингдек, чегара хавфсизлиги ва уруш олиб бораётган давлат билан қўшни бўлиб яшашнинг узоқ муддатли оқибатлари ҳақидаги кенгроқ мунозаранинг бир қисмидир.

Бу хавотирлар Марказий Осиёдаги миграция йўналишлари ўзгараётган бир пайтда пайдо бўлмоқда. Масалан, Марказий Осиё фуқароларининг ишлаш мақсадида Россияга киришлари ўтган йилги 2,3 миллиондан атиги 1,9 миллионга тушган. Бу қисман Россиянинг миграция сиёсатини қатъийлаштиргани ва ишлаш рухсатномалари нархи ошгани билан боғлиқ. Бироқ бунга Марказий Осиё ҳукуматларининг меҳнат миграциясини бошқа йўналишларга буриш бўйича мувофиқлаштирилган саъй-ҳаракатлари ҳам сабаб бўлмоқда. Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев туризм ва меҳнат миграциясини Хитой, Буюк Британия, АҚШ, Франция, Индонезия ва Бирлашган Араб Амирликларига йўналтириш ташаббусини бошлади. Шунингдек, Ўзбекистон 2024 йилда хорижда иш излаётган фуқаролар учун маоши юқорироқ ва кўпроқ малака талаб этадиган иш ўринларини таъминлаш мақсадида Европа Иттифоқига аъзо давлатлар билан меҳнат мигрантлари бўйича расмий келишувларни илгари суришга қаратилган стратегияни ишга туширди.

Шундай қилиб, Марказий Осиё давлатлари ҳам ватанга қайтаётган ўз меҳнат муҳожирлари, ҳам Россиядаги уруш туфайли келаётган мигрантлар оқимига дуч келади. 2022 йил тажрибаси кўрсатганидек, иккинчи тоифадаги миграция, бир томондан, мамлакатларнинг ички ялпи маҳсулоти ўсишига ҳисса қўшиши мумкин, аммо узоқ муддатда инфляция даражасининг ошишига олиб келади. Шу сабабли Россиянинг Марказий Осиёдаги қўшнилари миграцияни назорат қилиш механизмларини сақлаб қолиши ва ривожлантириши, уй-жой мавжудлиги ҳамда меҳнат бозоридаги ўзгаришларни пухта режалаштириши керак бўлади.

Миграция масаласи Россия Марказий Осиё давлатларининг нафақат ташқи сиёсатига, балки ички сиёсатига ҳам тобора кўпроқ таъсир кўрсатаётганини кўрсатади. Бундан ташқари, агар 2022 йилдагидек яна бир миграция тўлқини ҳақиқатга айланса, Қозоғистон сингари давлатлар ўз чегараларини нисбатан очиқ сақлаб, иқтисодий оқибатларга дош бериш ёки янада қатъий назорат чораларини жорий этиш ўртасидаги танловга дуч келади. Назорат чоралари Марказий Осиё республикаларини миграция келтириб чиқарадиган иқтисодий салбий оқибатлардан ҳимоя қилса-да, улар билвосита Кремлнинг уруш ҳаракатларига ёрдам бериши ва, эҳтимол, Ғарбнинг диққат-эътиборини тортиши мумкин.