Россиянинг Ўзбекистондаги элчиси Алексей Ерховнинг rusglagol.com нашрида 29 сентябр куни чоп этилган интервъюсини оддий маданий дипломатия намунаси деб қабул қилиш қийин. Элчи рус тилини тарғиб қилиш билан чекланмайди. У Ўзбекистонда рус тили атрофида “ғоявий-сиёсий қарама-қаршилик” кетаётганини очиқ айтади, Россия бу “кураш”ни давом эттиришини билдиради ва ёшларга рус тили “зарур бўлса, қуролингизга айланади”, дея мурожаат қилади.

Украина уруши ва Кремлнинг “рус дунёси” доктринаси фонида бу сўзлар мутлақо бошқача жаранглайди.

Гап энди Пушкин ёки Толстой ҳақида эмас. Гап тил орқали сиёсий таъсир ҳақида кетмоқда.

ЭЛЧИ КИМ БИЛАН “КУРАШМОҚЧИ”?

Ерхов интервьюсида Россия маданияти, таълими ва рус тилини танқид қилувчилар ҳақида гапириб, шундай хулоса қилади:

“Бу ерда нафақат маданий-гуманитар ҳамкорлик, балки ғоявий-сиёсий қарама-қаршилик майдони ҳам пайдо бўлмоқда… Биз бунга ўрганганмиз, бу курашни олиб борамиз”.

Дипломат учун ғоят характерли баёнот.

Чунки дипломатнинг вазифаси мезбон мамлакатда “ғоявий-сиёсий кураш” олиб бориш эмас. Айниқса, гап ўша мамлакатнинг таълим сиёсати, тил сиёсати ва миллий ўзлигини англаш каби ички масалалари ҳақида кетаётган бўлса.

Шу ерда оддий савол туғилади: Россия элчиси Ўзбекистонда ким билан “кураш” олиб бормоқчи?

Рус тилининг мактаблардаги мавқеини муҳокама қилаётган ўзбек сиёсатчиларими? Ўзбек тили мавқеини кучайтиришни талаб қилаётган зиёлиларми? Ёки мустамлакачилик тарихига бошқача назар билан қарайдиган жамият вакилларими?

Ўзбекистонда рус тилининг ўрни қандай бўлиши кераклигини муҳокама қилиш – Россияга қарши ҳаракат эмас. Бу мустақил давлатнинг ўз ички иши.

Аммо Ерховнинг риторикасида бундай баҳс Россия билан “ғоявий-сиёсий қарама-қаршилик”нинг бир қисмига айлантирилмоқда.

“РУС ДУНЁСИ” АЙНАН ШУНДАЙ БОШЛАНАДИ

Бу риторика вакуумда пайдо бўлгани йўқ.

Россия 2022 йилда қабул қилган хориждаги гуманитар сиёсат концепциясида “рус дунёси” анъаналари ва идеалларини сақлаш ва илгари суриш, рус тилининг халқаро мавқеини кучайтириш ҳамда Россия таълими орқали хорижда гуманитар таъсирни кенгайтириш давлат сиёсатининг вазифалари сифатида белгиланган.

Владимир Путин эса 2023 йилда “рус дунёси”нинг цивилизацион маънодаги чегаралари йўқлигини айтган.

Шунинг учун Ерховнинг Ўзбекистонда яна кўпроқ россиялик ўқитувчилар бўлиши кераклиги ҳақидаги гапини ҳам кенгроқ сиёсий контекстдан узиб бўлмайди.

Ўқитувчи юборишнинг ўзида ҳеч қандай ғайриоддийлик йўқ. Франция ҳам француз тилини, Британия инглиз тилини, Туркия турк тилини тарғиб қилади.

Фарқ бошқа жойда.

Агар маданий фаолиятнинг ўзи “ғоявий-сиёсий кураш” деб эълон қилинса, ўқитувчи, дарслик, университет ва маданий марказ ҳам энди фақат таълим воситаси бўлиб қолмайди. Улар давлатнинг таъсир инфратузилмасининг бир қисми сифатида кўрила бошлайди.

Бу талқинни Россия элчисининг ўзи кучайтирмоқда.

УКРАИНА САБОҒИ

Нега бу Ўзбекистон учун жиддий масала?

Чунки Россиянинг Украинага нисбатан сиёсатида ҳам рус тили ва “рус дунёси” тушунчалари йиллар давомида сиёсий аргумент сифатида ишлатилди.

Москва русзабон аҳоли, умумий тарих, умумий маданият ва “бир халқ” ҳақидаги тезисларни Украинага нисбатан сиёсий даъволари билан боғлаб келди.

2022 йилда бу сиёсат кенг кўламли урушга айланди.

БМТ Бош Ассамблеяси Россия ҳаракатларини Украинага қарши агрессия деб баҳолади ва Россиядан қўшинларини олиб чиқишни талаб қилди.

Бу ерда муҳим сабоқ бор.

Бирор мамлакатда рус тилида гапирадиган аҳоли борлиги Россияга ўша жамият устидан алоҳида сиёсий ҳуқуқ бермайди.

Рус тилида мактаблар борлиги ҳам бермайди.

Рус маданияти оммалашгани ҳам бермайди.

Тил — суверенитет устидан ҳуқуқ берувчи ҳужжат эмас.

АВВАЛ “КЎПРИК”, КЕЙИН “ҚУРОЛ”

Ерхов интервьюсидаги энг рамзий зиддият шу ерда.

Аввалига рус тили Россия ва Ўзбекистон ўртасидаги “кўприк” сифатида таърифланади.

Интервью охирида эса элчи ёшларга:

“Рус тилини асранг… унда ёзинг, куйланг ва ҳатто фикрланг. У… сизнинг кучингиз ва, агар зарур бўлса, қуролингизга айланади”, дейди.

Албатта, “сўз — қурол” қадимий адабий метафора. Уни тўғридан-тўғри ҳарбий таҳдид деб талқин қилиш нотўғри бўлар эди.

Аммо дипломатнинг сўзини контекстдан узиб бўлмайди.

Бир неча абзац олдин худди шу дипломат Ўзбекистонда “ғоявий-сиёсий қарама-қаршилик” борлигини ва Россия уни “олиб бориши”ни айтган.

Шундан кейин “қурол” сўзи беозор адабий безак бўлиб эшитилмайди.

Энг камида, савол туғилади: агар тил қурол бўлса, у кимга қарши ишлатилади?

РУС ТИЛИ РОССИЯ ҲУКУМАТИНИНГ МУЛКИ ЭМАС

Кремль учун энг қулай сиёсий конструкциялардан бири — рус тили, рус маданияти ва Россия давлатини бир бутун ҳодиса сифатида кўрсатиш.

Аслида эса булар бошқа-бошқа нарсалар.

Достоевский Кремль эмас.

Чайковский Россия Ташқи ишлар вазирлиги эмас.

Рус тили эса Россия Федерациясининг геосиёсий мулки эмас.

Ўзбекистонда рус тилида гапирадиган одам Москвага сиёсий садоқат билдирган бўлмайди. Рус мактабида ўқиган бола “рус дунёси”нинг аъзосига айланмайди. Рус адабиётини севган ўзбек Россия ташқи сиёсатини қабул қилишга мажбур эмас.

Аксинча, рус тилини Кремлнинг сиёсий таъсири билан қанчалик қаттиқ боғлашса, рус тилининг ўзи шунчалик сиёсийлашиб боради.

Бу эса охир-оқибат тилнинг ўзига қарши ишлаши мумкин.

ЎЗБЕКИСТОН “РУС ДУНЁСИ”НИНГ ҲУДУДИ ЭМАС

Ўзбекистон Россиянинг собиқ мустамлакаси ва кейин Совет Иттифоқи таркибида бўлган республика. Рус тилининг бугунги кучли мавқеи ҳам ана шу тарихдан ажралган ҳолда пайдо бўлмаган.

Лекин 1991 йилдан бери Ўзбекистон мустақил давлат.

Унинг тил сиёсати Москвада белгиланмайди.

Мактабларида нечта россиялик ўқитувчи ишлаши, рус тилига қанча соат ажратилиши, қайси дарсликлардан фойдаланилиши ва ўзбек тилининг давлат ва жамиятдаги ўрни қандай бўлиши — аввало Ўзбекистоннинг ўзи ҳал қиладиган масала.

Шу сабаб Россия элчисининг Ўзбекистондаги тил баҳсини “ғоявий-сиёсий қарама-қаршилик” деб аташига оддий дипломатик ибора сифатида қараб бўлмайди.

Чунки дипломат маданий ҳамкорлик таклиф қилиши мумкин.

Таълим лойиҳаларини таклиф қилиши мумкин.

Рус тилини ўрганишга қизиқтириши мумкин.

Аммо мезбон мамлакат ичида кимнидир ғоявий рақиб сифатида белгилаб, “кураш олиб бориш” ниятини билдириш — мутлақо бошқа сиёсий сигнал.

Украина тажрибасидан кейин бундай сигналларга айниқса жиддий қараш табиий.

Ўзбекистон учун масала рус тилини тақиқлаш ёки ундан воз кечишда эмас. Масала рус тилини Россия давлатининг геосиёсий лойиҳасидан ажратиб қўйишда.

Рус тили Ўзбекистонда қолиши мумкин. Рус адабиёти ўқилиши мумкин. Россия билан маданий алоқалар ҳам давом этиши мумкин.

Аммо “рус дунёси”нинг сиёсий чегаралари Ўзбекистон чегаралари ичига кўчирилиши шарт эмас.

Энг муҳими, Ўзбекистонда тил “қурол” бўлмаслиги керак.

У тил бўлиб қолиши керак.