Ўзбекистонда 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан айрим оғир жинсий жиноятлар учун умрбод озодликдан маҳрум қилиш имконияти белгиланмоқда. Президентнинг расмий сайтида 14 октябрда эълон қилинган қонун Жиноят кодексининг 118 ва 119-моддалари тўртинчи қисмларидаги жазони 15 йилдан 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш тарзида белгилайди. Демак, хабардаги «25 йилгача» деган ифоданинг аниқ ҳуқуқий мазмуни шу. Умрбод қамоқ ҳар бир иш бўйича автоматик тайинланмайди.

Бу ўзгариш боланинг жинсий дахлсизлигига тажовуз қилиш қанчалик оғир жиноят эканини давлат даражасида яна бир бор белгилайди. Бироқ қонуннинг ҳақиқий қиймати энг қаттиқ жазони эълон қилиш билан ўлчанмайди. Унинг натижаси бола зўравонлик ҳақида гапирганда ким уни эшитиши, қандай ҳимоя қилиши ва жиноятни қанчалик холис тергов қилишида кўринади.

Жазони кучайтиришнинг икки алоҳида мақсади бор. Биринчиси, содир этилган жиноят учун муносиб жавобгарлик белгилаш ва айбдорни жамиятдан ажратиш. Иккинчиси, бошқаларни шундай жиноятдан қайтариш. Узоқ қамоқ биринчи вазифани бевосита бажаради. Иккинчи вазифада эса натижа анча мураккаб.

АҚШ Миллий адлия институти умумлаштирган тадқиқотлар жиноятдан қайтаришда жазонинг оғирлигидан кўра қўлга тушиш ва жазоланиш эҳтимоли кучлироқ аҳамиятга эга эканини кўрсатади. Бу Ўзбекистондаги болаларга қарши жинсий жиноятлар бўйича махсус тадқиқот эмас, аммо ислоҳотни баҳолаш учун муҳим мезон беради: жазони ошириш тергов ва аниқлаш тизимини кучайтириш билан бирга бориши керак.

Қонунбузар умрбод қамоқдан қўрқадими, деган саволнинг ўзи билан чекланмайди. У боланинг шикояти яширилмаслигига, далиллар йўқолмаслигига ва ўзининг мавқеи уни жавобгарликдан сақлаб қолмаслигига ишонадими? Агар жиноятни аниқлаш занжири заиф бўлса, энг оғир санкция ҳам қоғозда қолиши мумкин.

Жазони кучайтириш нисбатан тез сиёсий қарор. Болалар билан ишлай оладиган терговчиларни тайёрлаш, малакали экспертиза ўтказиш, адвокат ва психолог хизматини ҳар бир ҳудудда таъминлаш эса маблағ, вақт ва доимий назорат талаб қилади. Шу сабабли жамоатчиликнинг эътибори қонун имзоланганидан кейин ҳам ижрога қаратилиши зарур.

Болаларга қарши жинсий зўравонликдаги энг оғир тўсиқлардан бири – жабрланувчининг гапиришга қийналишидир. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг қўлланмасида шармандаликдан қўрқиш, оила шаънига доир тасаввурлар, жабрланувчини айблаш ва ҳимоя хизматларининг самарасизлиги хабар беришга тўсқинлик қилиши қайд этилган.

Бу ерда боланинг сукутини унинг розилиги ёки воқеа содир бўлмаганининг белгиси сифатида талқин қилиш хавфли. Бола нимани бошидан кечирганини тушунтиришга сўз тополмаслиги, таҳдиддан қўрқиши ёки катталар унга ишонмаслигини ўйлаши мумкин. Ҳимоя тизими айнан шундай вазиятда ишлай олиши керак.

Қонуннинг аҳамиятли жиҳатларидан бири – муайян оғир жинсий жиноятлар учун жавобгарликка тортиш ва ҳукмни ижро этиш муддатлари ўтиб кетганини қўлламасликдир. Ўзгариш 118 ва 119-моддаларнинг учинчи қисми «а» банди ҳамда тўртинчи қисмини қамраб олади. Шунинг учун муддатга оид янгиликни фақат 14 ёшга тўлмаган болалар ҳақидаги қисқа сарлавҳа билан чеклаш тўлиқ тасаввур бермайди.

Бу қоиданинг ижтимоий маъноси катта: жабрланувчининг ўзини ҳимоя қилишга тайёр бўлиши учун вақт керак бўлиши мумкин. Адолатга мурожаат қилиш имконияти фақат унинг болаликда гапира олган-олмаганига боғланмаслиги лозим.

Бироқ муддат чекловини олиб ташлаш далил муаммосини ўз-ўзидан ҳал қилмайди. Вақт ўтиши билан гувоҳларни топиш, ҳужжатларни тиклаш ва воқеа тафсилотларини текшириш қийинлашиши мумкин. Демак, бу ўзгариш далилларни сақлаш, мурожаатларни тўғри қайд этиш ва архивларни ишончли юритиш масъулиятини ҳам оширади.

Қонун муҳокамаси бўйича расмий ахборотда болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам бериш, сўроқни видео орқали қайд этиш ва юзлаштиришни махсус тартибда ўтказиш каби кафолатлар ҳам кўрсатилган.

Айнан шу чоралар жабрланган боланинг кундалик ҳаётига энг тез таъсир қилиши мумкин. Болани турли идораларда воқеани қайта-қайта айтиб беришга мажбурлаш, қўрқитувчи муҳитда сўроқ қилиш ёки унинг шахсий маълумотларини ошкор этиш ҳимоя жараёнининг ўзига нисбатан ишончни йўқотади.

ЖССТ тавсиялари жабрланган болага ёрдам беришда хавфсизлик, унинг хоҳишларини ҳисобга олиш, қўшимча руҳий жароҳатни камайтириш ва зарур даволашни таъминлашга урғу беради.

Шу маънода, ҳукм чиқарилиши давлатнинг бола олдидаги мажбурияти тугаганини англатмайди. Айбдор қамалганидан кейин ҳам жабрланувчига психологик ёрдам, хавфсиз яшаш шароити, таълимни давом эттириш имконияти ва шахсий ҳаётининг ҳимояси керак бўлиши мумкин. Қамоқ жазоси болага етказилган зарарни автоматик бартараф этмайди.

Жазонинг оғирлашиши суд ва терговнинг холислигига бўлган талабни ҳам оширади. Умрбод қамоқ назарда тутилган ишда шошма-шошарлик, мажбурланган кўрсатма ёки текширилмаган тахминнинг оқибати ўта оғир бўлади. Болани ҳимоя қилиш ва адолатли судлов бир-бирини тўлдиради: сифатсиз тергов ҳақиқий айбдорнинг жазодан қутулишига ҳам сабаб бўлиши мумкин.

Жамоатчилик ғазаби тушунарли. Аммо суд қарорининг асоси ғазаб эмас, ишончли далил бўлиши шарт. Шунингдек, оммавий ахборот воситалари боланинг исми, сурати ёки уни таниб олиш имконини берувчи тафсилотларни сенсацияга айлантирмаслиги керак. Жиноят ҳақида жамоатчиликни хабардор қилиш жабрланувчининг келажагини хавф остига қўймаслиги лозим.

Ислоҳотнинг самарасини баҳолаш учун очиқ, шахсий маълумотлардан тозаланган ҳисоботлар зарур. Қанча мурожаат келиб тушгани, нечтаси терговга ўтгани, ишлар нега тугатилгани, болалар қанча вақтда адвокат ва психолог ёрдамини олгани, хавфсизлик чоралари қандай ишлагани маълум бўлиши керак.

Бунда расмий қайд этилган жиноятлар сонининг ўзгаришини эҳтиёткорлик билан талқин қилиш лозим. Мурожаатлар кўпайиши зўравонлик кўпайганини ҳам, одамларнинг хабар беришга ишончи ошганини ҳам англатиши мумкин. Сонларнинг пасайиши эса хавф камайганининг ўзига хос исботи бўла олмайди. Статистика тергов натижалари, ҳимоя хизматлари қамрови ва мустақил баҳолаш билан бирга ўқилиши керак.

Ўзбекистон янги қонун билан болаларга қарши оғир жинсий жиноятларга нисбатан қаттиқ ҳуқуқий муносабат белгиламоқда. Энди бу қарорнинг мазмуни ҳар бир мурожаатда синовдан ўтади: болага ишончли ёрдам етиб борадими, далиллар сақланадими, таъсирли шахсларга ҳам қонун бир хил қўлланадими?

Давлатнинг болани ҳимоя қила олиши бола «менга зўравонлик қилишди» деган пайтда бошланади. Умрбод қамоқ ҳақидаги қонуннинг ҳақиқий аҳамияти ҳам ўша пайтда қандай тизим ишга тушиши билан белгиланади.